Axılkelek-Çıldır bölgesi yüzyıllar boyunca Borçalı ile birlikte Azerbaycan’ın ve Anadolu’nun şiir ve san’at dünyası arasında manevî köprü rolünü oynamış ve bu ayrı ayrı saz söz ustalarının faaliyetinde, özellikle de âşık san’atında kendini daha dolgun ve aydın olarak ortaya koymuş; âşıklık geleneğinin gelişip yayılmasında eşsiz hizmet vermiştir.

...

 1877-78 Osmanlı Rus Harbi’yle Elviye-i Selâse (Kars, Ardahan, Batum sancakları),  savaş tazminatı yerine Çarlık Rusya’sına bırakılmıştı. Birinci Dünya Savaşı sırasında buraların kurtuluşu için yapılan Sarıkamış Harekâtı da felâketle sonuçlanmış, Rus istilâsı Erzincan’a kadar genişlemişti.

1917 yılında Rusya’da meydana gelen Bolşevik İhtilâli, iç karışıklıklara yol açtı ve cephelerdeki ordu birlikleri geri çekilmeye başladı. Ruslardan boşalan otorite boşluğunu onların da desteği ile Ermeniler ve Gürcüler doldurmaya kalkıştı. Bölge ahalisi akıl almaz baskı, zulüm ve katliamlarla ağır kayıplara uğradı.  

Gürcistan’ın Ahıska vilâyetine bağlı Adigön ilçesinin Tsaxan köyünde Abdurrahmangillerden olan Ferhatov Ellez Mevlütoğlu (Ellez Ferhat), uzun süren ağır hastalıklardan sonra İstanbul’da vefat etti. O, 1923 baharında anayurdu Ahıska’da doğmuştu. 88 yaşında İstanbul’da vefat etti.

Azerbaycan’ın millî istiklâl şâiri, Türkiye’deki ünlü Çırpınırdın Karadeniz şarkısının söz yazarı Ahmet Cevad (Ahundzade/1892-1937) Birinci Cihan Savaşı yıllarında (1914-1917) Acaristan’daki bütün köyleri dolaşmış, muhabirlik yapmış ve buradaki sosyal ve siyasî durumlar hakkında Azerbaycan’da çıkan İkbal, Yeni İkbal ve Açık Söz gazetelerine devamlı...