Ahıska’nın Tarihi

Yazan: Yunus ZEYREK

AHISKA  ve AHISKA TÜRKLERİ 

 

A. Ahıska’nın coğrafî konumu

Ahıska şehri, Türkiye’nin kuzeydoğusunda, Ardahan ilimizle sınır teşkil eden, Gürcistan toprakları içinde yer alan, çok eski bir Türklük yurdunun merkezidir.

Abastuban, Adigön, Aspinza, Ahılkelek, Azgur ve Hırtız gibi kasabaları ve bu kasabalara bağlı 200 kadar köyü vardır.

Ahıska, Türkiye sınırına 15 km. mesafede bulunmaktadır. Posof Çayının iki yakasında yer alan şehir, karayolu ile Tiflis, Batum ve Türkiye’ye bağlıdır. Ayrıca batıda Türk sınırının çok yakınına kadar uzanan bir demiryolu, Ahıska’yı doğudan Tiflis’e bağlar.

Ahıska topraklarının en önemli akarsuyu, Kür ırmağıdır. Batıdan gelip Ahıska’ya ulaşmadan birleşen Posof veAdigön çayları, şehrin doğusunda Kür ırmağına karışır ve Hazar Denizi‘ne doğru akarlar. Yer yer düzlükler görülmekle beraber dalgalı bir yapıya sahip olan Ahıska toprakları, sulak ve tarıma elverişlidir. Posof’ta olduğu gibi buralarda da yaylacılık geleneği vardı. Ormanlık tepelerin aralarındaki yüksek ve bol otlu vadilerde hayvancılık yapılırdı.

Çam ormanlarıyla kaplı dağlar arasındaki dar vadide kurulmuş olan kaplıcalı Abastuban, görülmeye değer tabiî güzelliklere sahiptir. Ahıska yakınındaki linyit yatakları da işletilmektedir.

Bugün sakinleri orada yaşamayan Ahıska ve çevresinde nüfus da seyrek, hatta ıssız hâldedir. 1944 sürgünüyle boşaltılan köylere, zorla veya zaruretle gelenler dışında nüfus hareketlenmesi olmamıştır. Bölgeye iskân edilmek istenen Gürcüler gelmediği gibi, kasabalara da sadece Ermeniler yerleşmiştir. Buralarda resmî kişilerden başka Gürcü varlığından söz edilemez.

1828′de 50.000 olan şehir nüfusu, 1887′de 13.265′e düşmüştür. Günümüzdeki nüfusu 24.650′dir.

 

B. Ahıska’nın kısa tarihi

1.      Eski çağlar

Ahıska ve çevresi, çok eski devirlerden beri, insanların topluluk hâlinde yaşadığı bir bölgedir. Milâttan önceki çağlarda Hurriler, onları takiben Urartular, Kimmerler ve Sakalar buralara hakim olmuşlardır.

Yukarı Kür ve Çoruh boylarıyla Ahıska bölgesinin Türklük tarihi, çok eski asırlara dayanmaktadır. Son Kıpçakların, Gürcü Kralının davetiyle gelip yerleşmesinden yüzyıllarca evvel buralarda Kıpçak ve Bun-Türklerin yaşadığına dair ciddî haberler vardır. Doğu seferine çıkan Makedonların ünlü kralı İskender, MÖ. IV. yüzyıl sonlarında Kafkasya’ya geldiğinde, ona karşı çıkan kuvvetli bir Türk varlığının olduğu anlaşılmaktadır. Bunlar, Kıpçak ve Bun-Türk adıyla anılmaktadır.[1]

Kun akınları sırasında batıya doğru sürülen Alan unsurları, bu bölgeye gelmişlerdir. Romalıların Güney Kafkasya’ya hakim olmasıyla, Alanlar da geldikleri ülkeye, Kuzey Kafkasya’ya dönmüşlerdir.[2]

Bölge, VI. yüzyılda İranlılar, Hazarlar ve Bizanslılar arasında el değiştirdi. Hazarlar, Kafkasya coğrafyasında çok büyük rol oynamışlardır. XX, yüzyıl başlarına kadar varlığından haberdar olduğumuz anadili Türkçe olan, aralarından âşıklar yetişen ve halk tarafından çufut denilen Musevî unsurunun, Hazar hatırası Karaimler olduğu söylenebilir.

Bugün Rus ve Gürcü kaynaklarında Mesketya adıyla anılan Ahıska bölgesinin eski sakinleri kimlerdi? Bu soruya çok net cevap bulmak zor olsa da, milâttan önce İskender’in seferinde buralarda Türk unsurlarının yaşadığına dair kuvvetli haberler vardır. Mesketya adının da, buralarda yaşamış eski bir kavim olan Meshlerden kalmış olduğu anlaşılmaktadır. Bu kavmin menşeini kesin olarak belirlemek zordur. Bununla birlikte şu görüşler ileri sürülebilir: Meshler, Nuh Nebi oğlu Yafes’in oğlu ve Oğuz’un pederi Mesek’ten gelen Masagetlere dayanır.[3] Meskler, Kartvel (Gürcistan) güneyinde yaşamış Gogarlı (İskit) ve Turanî yerli Hristiyan halktır.[4]

Meshlerin Gürcü olduğunu iddia edenlerin de kesin kaynağı yoktur. Ahıska’nın Rustav köyünde dünyaya gelmiş olan ünlü şair Şota Rustaveli, “Üstadım Genceli Nizamî’dir” demiş ve eserinde tamamen İslâmî motifler kullanmıştır. Şair Rustaveli’nin ad ve soyadının Gürcü isim kalıplarında görülen -vili, -dze gibi ekleri almaması da dikkat çekici bir husustur. Dilinden başka Gürcü kültürüyle ortak noktaları bulunmamaktadır.[5] Bu kavim, muhtemelen Hitit, Asur ve Sümerler gibi kayıp bir topluluktur.

Ahıska bölgesinden sürgün edilen Türk unsuru, Mesh değildir. Bu topluluğun, Kıpçak hâtırası olduğu artık kesinleşmiştir.[6] Eski çağlarda Kıpçak Türkleriyle birlikte bu bölgede yaşadığı anlaşılan Meshler, Kıpçakların yahut Kartvellerin arasında erimiş olmalıdır. Zira Kartvel/Gürcüler, küçük bir millet olmasına rağmen, dünyada emsali az görülecek derecede ırkçı bir yapıya sahiptirler. Ele geçirdikleri yerde ilk başvurdukları yol, yerli halkın isimlerini değiştirmektir. Bunun en son örneği, 1919 yılında işgal ettikleri Posof’ta görülmüştür.[7]

Makedonyalı İskender’in, Kafkasya’ya geldiği sıralarda buralarda Kıpçak ve Bun-Türk unsurları yaşamaktaydı. Bu bilgi, batılı kaynaklarla birlikte Gürcü kaynaklarında da geçmektedir.[8]

Fransız bilgini Brosset, Bun-Türklerin Turanlı olduğunu bildirmektedir.[9] Gürcü dil bilgini Marr ise, Bun-Türk’ün “otokton/yerli Türk” anlamına geldiğini yazmaktadır.[10] Bu bilgiler, Çoruh ve Kür boylarında, dolayısıyla Kafkasya’da, Türklük tarihinin, ne kadar eskilere gittiği konusunda kesin bir fikir vermektedir.

 

2.      Kıpçaklar ve Atabek Hükûmeti

Kıpçaklar, 1068′de Rus knezlerinin müttefik kuvvetlerini yenerek güney Rusya sahasına yerleştiler. 1080′lerde Balkaş gölünden Tuna nehrine kadar uzanan topraklara Kıpçak Eli/Komania deniliyordu.

Kıpçakların bir kısmı Kırım’da yerleşirken  diğer bir kısmı da daha güneye, Kafkaslara doğru indiler. Kıpçak Eli’nde daha sonraları Altunordu devleti kurulmuştur.

Gürcü Kralı II. David, Selçuklulara ve İranlılara karşı savaşacak ordusu olmadığından, Kıpçak Türklerini ülkesine davet etti (1118-1120). Azak Denizi doğusu ve Kafkaslar kuzeyinden gelen 45.000 Kıpçak ailesi, Çoruh-Kür ırmakları boylarına yerleştiler ve güçlü bir ordu kurdular.[11] Gürcistan, bu ordu sayesinde canlandı hatta Tiflis’i Selçuklulardan geri alarak topraklarını Erzurum yakınlarına kadar genişletti.

Zamanla Gürcistan’da Kıpçak/Kuman unsuru arttı. Bu topraklara yerleşen ve Gürcülerle din birliği bulunan Kıpçak Türkleri, devletin ordu, siyaset ve maliyesinde çok etkili konuma geldiler. Zamanla güçlenen Kıpçak Atabekleri, 1267 yılında Tiflis’e baş kaldırarak bağımsızlık mücadelesi verdiler. Onların bu faaliyeti İlhanlı Hükümdarı Abaka Han tarafından da desteklendi. Bugün Posof’ta kalıntıları bulunan Cak/Caksu kalesi onların hatırasıdır.

Atabek Ailesinin siyasî faaliyetlerinden Gürcü kaynakları bahsetmektedir: Gürcistan’a gelen Moğollara karşı savaşmak üzere  1266 tarihinde Tiflis’e giden Kıpçak Beyi Caklı Sargis, Gürcü Kralı David tarafından tutuklandı. İlhanlı Kağanı Abaka Han, David’den Sargis Beyi serbest bırakıp kendi yanına göndermesini istedi. Sargis Bey, Abaka Hana, artık Gürcü yönetiminde yaşayamayacaklarını ve bağımsız olmak istediklerini bildirdi. Böylece Abaka Hanın desteğini alan Atabek ailesi, Gürcistan’dan ayrı bir hükûmet oldu.[12]

Ahıska Atabekleri hükûmet olduktan sonra Osmanlı Devleti ile iyi münasebetler kurmuşlardır. 1500/1516 yıllarında Artvin, Ardahan, Ahıska Beyi olan Kıpçak Atabeki Mirza Çabuk, 1508′de Trabzon Sancak Beyi Şehzade Yavuz Selim’e kendi askeriyle öncülük etmiş; Batı Gürcistan’ın Osmanlı’ya itaatini sağlamıştır. 1514′te Çaldıran Seferi’nde de Osmanlı ordusuna sefer sırasında, sürülerle etlik koyun, yüzlerce yük yağ, bal ve un vererek yardımcı olmuştur. Onun bu siyaseti, Gürcü kaynakları tarafından eleştirilmektedir.

Atabek Hükûmeti, 310 yıl yaşamış, Anadolu’nun en uzun ömürlü Türk Beyliğidir.

Osmanlı fethinden sonra 1595 yılında yapılan sayım sonucu hazırlanan Ahıska Tahrir Defteri’ndeki vergi mükellefi köylü isimlerinden bölge halkının Türklüğü açıkça anlaşılmaktadır: Arslan, Ayvaz, Bayındır, Bekâr, Çabuk, Devletyar, Elaldı, Elalmaz, Emirhan, Gökçe, Kanturalı, Korkut,  Murat, Nuraziz, Pirali, Şahmurat,  Temür, Ülkmez, Yaralı, Yusuf…[13]

MÖ. VIII. ve VI. yüzyıllarda Kafkasların kuzeyinden güneye geçip Yukarı Kür ve Çoruh boylarına yerleşerek 300 yılında Hristiyan olan Kıpçaklara İlk Kıpçaklar; bu bölgeye XII. yüzyılda gelenlere de Son Kıpçaklar denilmektedir.[14]

Bu bilgiler, Ahıska ve çevresinin, ne kadar eski bir Türklük tarihine sahip olduğunu göstermesi bakımından fevkalâde önemlidir.

XVI. yüzyılın başlarında Ahıska Atabekleri Hükûmetinin sınırları Azgur’dan Kars, Artvin, Tortum, İspir ve Erzurum’a kadar uzanıyordu. Bugünkü halk kültüründen de anlaşılıyor ki, Ahıska Türkleri ile Posof, Ardahan, Artvin, Ardanuç, Şavşat, Yusufeli, Tortum, Narman ve Oltu halkı aynı köktendir.[15]

Bu bölgede Ortodoks-Hristiyan Kıpçak Atabeklerinden kalan dinî yapılara Gürcüler sahip çıkmakta, bölgeyi de eski toprakları olarak tanıtmaktadırlar.

Bu bilgilerden Ahıska ahalisinin bölgenin otokton/yerli halkı olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Yoksa birilerinin ikide bir gündeme getirdiği gibi “Osmanlıların, Konya’dan, Yozgat’tan ve Tokat’tan götürüp yerleştirdiği halk” değildir. Esasen bilimsel hiçbir dayanağı olmayan bu safsatanın kimin tarafından ortaya atıldığı merak konusudur. Bu safsata, bir halkın tarihî yurdunu elinden almakta, bu yerli halkı sonradan gelmeler kategorisine koymaktadır ki kabul edilmesi imkânsızdır. Bu, olsa olsa Ahıskalılara vatan kapılarını açmak istemeyen çevrelerin ortaya attığı bir yalan olabilir. Halbuki tarih, yalan ve safsata üzerine değil belgeler üzerine kurulur.

 

3. Osmanlı fethi

Osmanlı padişahı III. Murad Çağı’nda, Dağıstan, Gürcistan ve Şirvan’ın fethine karar verildi. 1 Ocak 1578′de Şeyhülislâmın fetvasını alan Serdar Lala Mustafa Paşa, Safevîler üzerine sefere çıktı.

5 Ağustos 1578′de Ardahan kalesi güneyindeki ovada konan Serdar Lala Mustafa Paşa, buradan yolu üzerindeki beylere ve hakimlere birer mektup göndererek Osmanlı ordusuna bağlılık bildirmelerini istedi. Bununla ilgili olarak eski bir kaynakta  şu ifadeler vardır:

“Altunkala nâm hisâra bir Hatun (Kıpçak Atabekleri Melikesi Dedis İmedi) zabt u tasarruf ederdi. Yarar yiğit oğulları varidi. Ol vilâyetlerin Küffârlarını, anlar zapt ederlerdi. Küffâr-ı hâkisârın Beylerine Serdâr Mustafa Paşa, Kal’a-i Ardahan’dan kalkmazdan mukaddem bir âdem gönderüp, demişler idi ki, sen ki Altunkala sâhibi olan Manuçahr’sın. Sana ma’lûm ola ki, ben ki Rûm Pâdişâhı’nın bir ednâ Vezîriyim. Üşde yüz elli bin İslâm ‘askeriyle üzerüne geldim. Eger gelüp, Dîn-i İslâm Pâdişâhı’nın çerisine istikbâl edüp, mütâba’at ve mürâca’at edersen, biz dahi, senin hâline münâsib ve şânına mülâyim ri’âyet edelim. Eger ‘inâd ve muhâlefet edüp, serkeşlik edersen, üş üzerine varurum. Ve Ellerüni, Vilâyetlerüni yıkup, yakup, harâb ederim. Ve ‘Asker-i İslâm, üzerüne varup, bir mıkdâr emek ve zahmet harc edüp, nâ-çâr olduğın vakit, havfa gelüp mütâba’at edersen, kat’â özrün ve bahânen makbûlüm degildir. Hemân seni sene gerek ise, ta’cîl gelüp, Dîn-i İslâm’a tâbi’ olasın. Ve Elüni ve Vilâyetlerüni bize teslîm edesin, deyü (haber)gönderildi.”[16]

Ordu Ardahan’dan hareket ederken, Ardahan Sancak Beyi Abdurrahman ile Bayburt Alaybeyi Bekir Beyler, kendi askerleriyle Ulgar dağını aşıp Posof merkezi Mere ve Ahıska yolundaki Vale kalelerini teslim aldılar. Ertesi günü (9 Ağustos 1578) Ahıska, Tümük, Hırtız, Çıldır ve Ahılkelek kaleleri de fethedildi.

Ordu, Tiflis istikametinde yürürken, Safevî Tokmak Han, büyük bir kuvvetle birlikte gelip, Çıldır Gölü kuzeybatısında Osmanlı ordusunu pusuda bekledi. İki ordu arasında yapılan savaşta, Safevî ordusu büyük kayıplar vererek geri çekildi. Tarihe Çıldır Meydan Muharebesi adıyla geçen bu savaş, Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlandı.[17]

Zaferin ertesi günü (10 Ağustos 1578), beş altı bin askeriyle Atabek Manuçahr Bey, Serdar’ın otağına törenle gelerek itaatini arz ve Altunkala’nın anahtarlarını teslim etti. Müslümanlığı kabul ederek II. Atabekli Mustafa Paşa adını aldı. Önce Sancakbeyi sonra da Çıldır/Ahıska Beylerbeyi oldu. Çevredeki 32 kale de Osmanlı ülkesine katıldı. Manuçahr’ın Yusuf Paşa adını alan kardeşi Greguvar/Gorgor’a da Oltu Sancakbeyliği verildi.[18]

Hammer, bu tarihî olayı anlatırken, “Manuçahr, itaatnâme göndererek hükûmetinin kabul edilmesini diledi. Bununla ilgili taahhütnâme istedi. Lala Mustafa Paşa, onun isteklerinin bir kısmını kabul etti. Kendisine Azgur’u, kardeşi Greguvar’a Oltu sancağını ve annesiyle diğer kardeşine de timar ve köyler verdi.” demektedir.[19]

Böylece Altunkala Atabekliği topraklarının fethi tamamlanarak tahririne başlandı. 1578 güzünde merkezi Ahıskaşehri olan ve adını Lala Paşanın zafer yerinden alan Çıldır Eyaleti kuruldu. Kür ırmağı başlarında ve Çoruh boyundaki eski Atabek Yurdu bölgeleri de buraya bağlandı.[20]

Zaman zaman Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Safevî nüfuzu altında kalan Ahıska Atabeklerinin toprakları, Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşanın Kafkasya Seferi sırasında, Safevîlerden alınarak Osmanlı ülkesine katıldı (1578). Ahıska şehri, yeni kurulan Çıldır Eyaleti’nin başkenti oldu.

Bütün Türk boyları gibi bu bölgenin Türk ahalisi de, Osmanlı fethini müteakip gönüllü Müslüman oldu. Bu tarihî gerçeği kabul etmeyen bazı Gürcü kalemleri, her fırsatta “zorla İslâmlaştırma“dan bahsederler. Bunlardan birisinin kullandığı ifadeler şöyledir: “17. yüzyılda Muhammed’in dininin zorla kabul ettirilmesinin yanı sıra, bölgeye yoğun bir şekilde Türkler ve diğer milletler zorla ya da isteyerek yerleştirilmiştir. 19. yüzyılda Rus imparatorluğunun sınırlarına ve ilgi alanına giren bu topraklara, Türkler tarafından Erzurum’dan acımasızca göç ettirilen Ermeniler, Cavakheti yaylasına yerleştirildiler.[21]

İslâm dininin zorla kabul ettirilmesi iddiası, tarihî gerçeklere uymayan bir iftiradır.[22]


Evliya Çelebî Seyahatnamesi’nde Ahıska Kal’ası
[23]

Evsaf-ı Kal’a-i Kadîm-i AzğurŞerefname Tarihi‘nin kavlince Gürcistan’da ilk bina olunan kal’a budur. Büyük İskender’in binasıdır. Azim, çar köşe hârâsının vaziyeti İskender binası olduğunu gösterir. Murabbau’l-şekl köhne bir kal’adır. Gürcistan toprağında Ahıska hududunda niyâbetdir. Kıbleye nâzır bir kapusu var. Ağası hâkimdir. İkiyüz kadar askeri var. Câmii, han ve hamamı, kırk-elli kadar dükkânı var. Dilîri, bağ ve bağçesi çokdur (s. 319)

Ahıska Kal’asının Eşkali: Buradan (Kutayıs’tan) kalkarak mahsûl-dâr yerler içre giderek Ahıska’ya vardık. Buranın adı Ahısha ise de bu lafzı, dört çevresinde bulunan akvam kendi lehçelerince söylerler. Meselâ: Ahaska, Aherkaska, Aksaka… Fakat Defterhane-i Padişahî’de “Çıldır Eyaletine Mutasarrıf Filân Paşa” deyü tahrîr olunur. Kal’anın ilk bânisi Nûşirevân’dır. Nûşirevân, her sene bu Ahıska’da altı ay yaylak faslı ederdi. Sonra nicelerin eline geçmiştir. Şerefnâme Tarihinin yazdığı üzre, Emevîlerden Hişam bin Abdülmelik, Şam’dan derya misal askeriyle gelerek Halep, Ayıntap, Mar’aş, Malatya, Diyarbekir, Erzurum ve sair kal’ayı fethetmiş. Sonra Gürcistan’a gidüp Ahıska Kal’asını da fetheylemişdir. Tiflis’in sair Gürcistan, Dağıstan (Gence, Şirvan, Derbent) şehirlerini itaate koyduktan sonra Hişam, payitahtı olan Şam’a avdet etmişdir.

Sonra Azerbaycan hükümdarlarından Karakoyunlu Kara Yusuf, buraları zapteylemiş. Temür’ün zuhurundan ise Kara Yusuf dayanamayup Âl-i Osman’dan Yıldırım Bayezid Han’a sığınmışdır. Sonra bu kal’a Sultan Uzun Hasan’a kalmışdır. Bundan sonra Devlet-i Azerbaycan Şeyh Safî evlâdından, Şâh-ı İran-zemîn Şâh İsmail eline girdi. Bu Ahıska’yı yaylak edinerek cemi Gürcistan kavmini kendüye muti ve münkad eyledi. O asırda Selim Han-ı Evvel Trabzon hâkimi idi. Padişah oldukda ibtida Şâh İsmail üzerine derya misal askerle yürümesi, Çıldır sahrasındaki cenkde yüzbin Acem askerini tîğden geçürmesi, Şâh İsmail’in hod-serâne Sivas’a kadar tecavüzâtının semeresiydi.

Eyalet-i Çıldır onüç sancakdır. Mal ve Timar Defterdarları, defter ve çavuşlar eminleri, çavuşlar kethüdası, çavuşlar kâtibi var. Sancakları: Oltu, Hıtız, Ardanıç, Cecerek, Ardahan, Poshov, Macahel, Acara, Penek, Pertekrek, Livana, Nısfı-Livana, Şavşad sancakları, yurtluk ve ocaklık olup mülkiyet üzere tasarruf olunur. (s. 321-2)

Yalçın bir peşte üzerinde sengîn abâd bir kal’a-i ferah-abâddır. İki kapusu vardır. Derûn-i kal’ada binyüz kadar bağsız, bağçesiz, toprak ile mestûr evleri vardır. Bir kapusu şarka açılır. Diğeri garba açılır. Yigirmi sekiz mihrâbdır. Yukaru kal’ada Sultan Selim-i Evvel Câmii, kâr-ı kadîm bir mâbed olup toprak ve ciz ile mesturdur. Zaten bu şehirde kurşunlu imaret yokdur. Bu câmi-i latifin minaresi münhedîm olmuşdur. Künbedoğlu Câmii, hâk ile mestûr, minaresiz bir câmidir. Aşağı kal’ada Halilağa Câmii, kâr-ı kadîm, cemaat-i kesîreye mâlik, müferrîh ve dil-küşâ bir câmidir.  Ahali-i vilâyet ehl-i sünnet ve’l-cemaa, mümin ve muvahhid kişiler olmağla evkat-ı hamseden başka, her câmide Kur’an ve sair ulûm tilâvet olunur. Mahsus Dârü’t-tedrîsi, Dârü’l-hadîsi, Dârü’l-kurrâsı yokdur. Lâkin tâlib-i ilmi çokdur. Kal’adan dışarı varoşu dahi gayet mâmur ve âbâdandır.  Deli Mehmed Hanı, Ekmekçi İsaağaoğlu Hanı, meşhur hanlarıdır. Müşebbek bostanları, vâfir, hayrat ve berekâtı mütekâsirdir. Âb-ı rakîki Ude dağlarından beri gelüp bu mezralarını reyyân ederek Azğur Kal’asına gider. Bu kal’adan taşra varoşa handak üzeri cisr ile ubur olunur. Taşra varoşunun dört çevresinde sûru yokdur. Bu varoşda üçyüz mıkdarı dükkânça vardır. Bedestanı yokdur. Âb ü havası biraz şiddet üzere olduğundan ten-dürüst, şecî, namdâr halkı vardır. Hususen vali-i vilâyet Vezîr Sefer Paşa, bir dilâver-i hüner-ver, merd-i meydan olduğu gibi kethudası Derviş Ağa dahi sahib-i kerem er kişi idi. (s. 323-4)

Kızlar Kal’ası dahi Cak nehri kenarında sarp kaya üzerinde lâ-misal bir kal’adır. Altunkal’ası, sengîn bina olup Kızlar Kal’asına üç saat karîbdir. Odorya Kal’ası Ahıska kurbünde sarp ve küçük bir kal’adır. Al Kal’ası, Ahıska kurbündedir. Poshov Kal’ası Ahıska Eyaletinde sancakbeyi tahtıdır. (Buralar) Lala Mustafa Paşanın fethidir.

Şavşad Kal’ası ocaklık tarikiyle hükümetdir. Kadısı yokdur. Ardanıç Kal’ası, Çıldır Eyaletinde sancakbeyi tahtıdır. Avhatcı Kal’ası sancakbeyi tahtıdır. Defder-i Hakanî’de Mahacil (Macahel) yazar, sarp kal’adır. Cağımsan Kal’ası, Çıldır kurbünde sarp kal’dır.

Ahıska’dan Ulgar Yaylası‘nı aşup Erzurum cihetine yollandık. (s. 325)

 

4.    Rus işgali

Ruslar, devlet hâline geldikten sonra, bilhassa Altunordu Devleti’nin yıkılmasıyla daima genişleyen bir siyaset takip etmişlerdir. Bu genişleme siyasetinin ana hedeflerinden biri de Kafkasya idi. Genişleme düşüncesi içinde Kafkasya’nın önemini kavrayan Ruslar, yüzyıllar boyunca bu bölgeden elini çekmemiş, mağlûbiyetlerden yılmayarak sayısız savaşları göze almışlardır.

X. asırdan itibaren Kafkasya’yı ele geçirme mücadelesine devam eden Ruslar, Kafkasya ve Karadeniz kuzeyindeki Türk devletlerinin zeval zamanlarını değerlendirmişler, hatta birtakım iç karışıklıklar çıkararak, buna zemin hazırlamışlardır.

Kafkasya’daki insan topluluklarının çeşitlilik arz etmesi, Rusların işini kolaylaştırmıştır. Bu bölgede kırk çeşit dil konuşulduğu söylenir. Bu durum, bölgede siyasî birlik kurmanın ne kadar zor olduğunu gösterir.

Ruslar için Kafkasya, Orta Asya ve Uzak Doğu’daki sömürgelerden daha önemliydi. Onlara göre dağların zirvesinde bayraklarının dalgalanması, üstünlük sembolü ve büyük devlet olmanın belirtisiydi. Gerçekte bu, bir Türkiye kompleksinden başka bir şey değildi. Bu kompleksledir ki, Ruslar, üçüncü Roma hayaliyle yüzyıllarca Türk kanının dökülmesine sebep olmuşlardır. Ruslardaki bu aşağılık duygusu, Çarlık devrinden Sovyet devrine de sirayet etmiştir.[24]Sovyet ideolojisinde “Azınlıklar, dünyanın en büyük ülkesinde köle olarak yaşamaktan gurur duymalıdırlar!”şeklinde ifade edilen anlayış bunun ürünü olsa gerek.[25]

1800′lü yılların başlarında Avaristan, Bakü, Kuba, Derbend, Karabağ Hanlıkları Rusların eline geçti. Sıcak denizlere inmek, Rusların tarihî ülküsüdür. Bunun için de hedef Osmanlı toprakları idi. Osmanlı ülkesine giden yol, Ahıska’dan geçiyordu. Bu bakımdan Ahıska, çok önemli bir stratejik noktada bulunuyordu.

Ahıska’nın düşüşünden sonra Rusların, İstanbul’a doğru, çok kısa zamanda 500 kilometrelik yol kat etmeleri de Ahıska’nın  kilit nokta  olduğunu ortaya koyuyor.

Rus kuvvetlerinin 1807, 1810 ve 1811′de Kafkasya’daki vahşiyane faaliyeti bilinmektedir. Onların bu faaliyeti sırasındaki Ahıska kuşatmaları sonuç vermemiş, kuşatmadan vazgeçerek geri çekilmek zorunda kalmışlardır.

II. Mahmut devrinde 1826′da Yeniçeri Ocağı‘nın kaldırılmasıyla talimli asker yokluğu başlamış; Navarin Olayı ile de Osmanlı donanması tamamen yok edilmişti. Osmanlı Devleti’nin askerî gücü çok zayıftı; hatta yoktu denebilir. Bu fırsatı kaçırmayan Ruslar, tekrar Ahıska üzerine yürüdüler.

1827′de Paskeviç, Kafkasya Rus orduları başkumandanlığına tayin edildi. Paskeviç, “Eğer elinden gelirse ayağının altında ot bitmesine izin vermeyecek kadar zâlim birisiydi.”[26]

Ahıska, ekseriyeti Müslüman Türk olan 50.000 nüfuslu, zengin ve tabiî güzellikleriyle meşhur bir şehirdi. Üç kat suru, kudretli bir iç kalesiyle birlikte her evi âdeta bir kale gibiydi. Doğu Türkiye’nin Erzurum ve Trabzon’dan sonra en önemli şehriydi.[27]

Kendi mahallî liderleri tarafından yönetilen Ahıskalılar, çok savaşçı ve korkusuz, enerjik insanlar olarak ün salmışlardır. 17 Ağustosta Rus ordusu Ahıska şehri önlerine geldi. Şehirden beş altı kilometre uzaktaki garnizon, Ruslarla iki gün süren kanlı çarpışmalar yaptı. Burada üstün gelen Rus kuvvetleri, Ahıska’yı kuşatmaya başladılar. Rusların gelmesini dört gözle bekleyen Yahudi ve Ermeni azınlığı saymazsak geriye kalan Müslüman halk, cesur ve savaşçı insanlardan oluşuyordu. Bunlar, kadınları da dahil olmak üzere, hayatlarını, evlerini ve mallarını sonuna kadar savunmaya kararlıydılar. Bu insanlar, Ruslara gülerek kendilerine olan güvenlerini şu şekilde açığa vuruyorlardı: “Siz gök yüzündeki ay’ı Ahıska’nın câmisindeki hilâlden  çok daha kolaylıkla sökebilirsiniz!” 

 “Ruslar, 28 Ağustosta sabaha karşı ânî bir hücuma geçtiler. Şehir toplarla dövüldü. Çevredeki binalar ateşe verildi. Her tarafa yangın paçavraları atarak şehrin evlerini yakmaya başladılar. Genç ihtiyar şehir halkı büyük bir cesaretle savaştılar. Kadınlar canlı olarak Rusların eline geçmektense yanan binalara dalarak canlı canlı yanmayı tercih ediyorlardı. Bir câmide toplanan yüzlerce insan diri diri yakıldı. Rus askerleri bu kahramanca mücadeleyi sindiremiyor, ele geçirdikleri insanı çocuk dahi olsa acımasızca öldürüyorlardı.”[28]

Bu çetin muharebeler sonucunda Ahıska şehri, 28 Ağustos 1828 sabahı Rusların eline düştü. Paskieviç’in adı, halk arasında lanetle anıldı. Şehir yağmalandı. Kütüphaneleri Tiflis ve Petersburg’a taşındı. Bu kanlı savaşta Gürcüler de aktif olarak Rusların safında yer almaktaydı. Hatta Doğubayazıt Rusların eline geçince, şehrin kütüphanesini yağmalayan Gürcü asıllı Rus kumandanı Çavçavadze idi.[29]

Ahıska’dan sonra Ardahan ve Azgur da alındı. Eylül ayında Ahıska/Çıldır Eyaleti toprakları Rusların eline geçmiş oluyordu.

1829 yılı kışında Acaralılar, büyük bir kuvvetle Ahıska üzerine yürüyerek şehri kuşattılar. Diğer bir Acara kuvveti de Karadeniz sahili taraflarında Ruslara karşı harekâta girişti ve bozguna uğrattı. Tekrar güç toplayarak birkaç koldan saldırıya geçen Ruslar, Acara’da Hula civarında birkaç köyü ateşe vererek geri çekildiler. Ahıska’ya giden yolu bekleyen Acaralılar, Rus kuvvetlerini çevirdiler. Ruslar, burada büyük kayıplar vererek kaçtılar. Ne yazık ki Acaralılar düşmanı takip işini gevşetip, elde edilen ganimeti paylaşma derdine düşünce, fırsatı iyi değerlendiren Ruslar, Koblıyan yolu ile Ahıska’ya ulaştılar. Böylece Acaralıların Ahıska’yı kurtarma girişimi sonuçsuz kaldı.[30]

1828 yılında Rus esaretine düşünceye kadar tam 250 sene boyunca, Osmanlı’nın Çıldır Eyaleti merkezi olan Ahıskaşehrine, birer sancak olarak şu yerler bağlı idi:

Bedre, Azgur, Ahılkelek, Hırtız, Cecerek, Ahıska, Altunkale (Koblıyan), Acara (Bu sekiz sancak 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması’yla Ruslara bırakılmıştır, bugün Gürcistan’dadır); Maçahel (Bugün bir kısmı Acara’da), Livana (Artvin), Yusufeli, Ardanuç, İmerhev, Şavşat (Bu sancaklar bugün Artvin ilimizdedir), Oltu, Narman, Kamhıs (Bunlar şimdi Erzurum’da); Posof, Ardahan, Çıldır, Göle (Bunlar da şimdi Ardahan ilimizdedir).

Çıldır Eyaletinin merkezi Ahıska halkının bir kısmı Anadolu’ya göç etmiş, göç etmeyenler de 1944 sürgününe kadar bu bölgede yaşamışlardır.

1828 Osmanlı-Rus savaşlarında, Osmanlı tebaası olan Ermeniler, Rus kuvvetlerinin yanında, eski komşularına karşı savaşmışlardır. Ruslar, tarih boyunca bu kandırılmaya müsait halkı, kendi emelleri uğrunda kullanmıştır. Şu ifadeler, batılı bir tarihçiye aittir: “Tamamen politik sebepler yüzünden Paskieviç, Türkiye’de yaşayan Ermenilerin umut ve hırslarını en üst dereceye kadar cesaretlendirerek teşvik etti. Sonunda öyle bir durum ortaya çıktı ki, daha önceleri Türk komşuları ve yöneticileriyle uyum içinde bulunan bu insanlar, onlara karşı cephe aldılar. Türklere karşı yaptıklarından sonra onlardan korkan Ermeniler, kitleler hâlinde Ruslarla birlikte gitmek istiyorlardı. 1829 Edirne Antlaşması gereğince Rus ordusu geri çekilirken, 90.000 kadar Ermeni de onu izliyordu.[31]

14 Eylül 1829 tarihinde Ruslarla imzalanan Edirne Antlaşması gereğince -savaş tazminatı yerine- Ahıska ve Ahılkelek Ruslara verilmiş; Kars ve Ardahan’dan itibaren diğer topraklar Osmanlılara bırakılmıştı. Böylece Ahıska’nın karanlık devri de başlamış oluyordu.

 

5.      Esaret yılları

Kudüs’teki kutsal yerler meselesini bahane eden Rusların, 3 Temmuz 1853 tarihinde, Osmanlı topraklarına saldırmasıyla yeni bir Osmanlı-Rus savaşı başladı. Tarihe Kırım Harbi adıyla geçen bu savaş sırasında Osmanlı Devleti, Rumeli, Anadolu ve Batum cephelerinde Ruslarla savaştı.[32]

Batum cephesinde, yerli ahalinin de desteğiyle Ruslara karşı açık bir üstünlük sağlandı. Ardahan Kumandanı Ali Rıza Paşa, Posof’ta yerleşmiş olan Ahıskalı muhacir öncülerin de desteğini alarak Ahıska üzerine yürüdü. 5 Kasım 1853 tarihinde Türk kuvvetleri, Rusları püskürttü. Türk askeri, Vale’de ahali tarafından sevinçle karşılandı. Ne yazık ki, bu cephedeki savaş, başlangıçtaki gibi devam etmedi. 19 Kasımda, Azgur Boğazı’nı tutmaya çalışan kuvvetlerimiz bozuldu. Ahıska’ya doğru ilerleyen Rus kuvvetleri, 26 Kasımda Suhlis köyü yakınında Ardahan tümenini de bozdu. Ahıska Bozgunu diye anılan bu mağlûbiyetten sonra askerlerimiz dağınık hâlde Ardahan’a çekildi.

Sonu hüsranla biten ve kısa süren bu Ahıska sevincinden sonra Ruslar, “Türklerin gelişine sevinip yardımda bulundunuz!” diye katliâmlar yaptı, ahalinin mallarını yağmaladılar. Ruslar, aynı sebeple, böyle bir vahşeti 1915 yılında Ardahan’da da gerçekleştireceklerdi.[33]

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra imzalanan Ayastefanos/Yeşilköy Antlaşması’yla Kars, Ardahan ve Batum, savaş tazminatı yerine Ruslara bırakılınca, Ahıska da, bizden uzaklarda kalmış oldu.

Ahıska ve çevresinin Çarlık Rusya’sı işgalinde geçen doksan yıllık hayatı, zulümlerle doludur. Halkın bir kısmı Türkiye’ye göç etmiş, Ağrı, Muş, Çorum, Hatay ve Bursa yörelerinde yerleşmiştir. Onların yerlerine ise Rus, Gürcü, Ermeni ve Yahudiler iskân edilmiştir. Orada kalanlar, Rus mezâlimi altında yaşamaya devam etmişler, her yönden geri bırakılmış hatta askere bile alınmamışlardır.

Rus işgal yıllarında halkın eğitim ihtiyaçlarına önem verilmiyordu. Köy mollalarının, sadece yüzünden Kur’an okumayı öğretmesine müsaade ediliyordu. Asgâri  dîni bilgiler seviyesinde eğitim yapılıyordu. Böylece, kitap, gazete gibi iletişim araçlarından habersiz kalan halk, dünyada olup bitenleri, Sibirya’ya sürgüne gidip gelenlerden öğreniyordu.

Çar hükûmeti, Müslüman halkı askere almıyor, onun yerine 40 manat para alıyordu. Silâh kullanmasını ve askerlik mesleğini bilmeyen insanlar, sonraki yıllarda vuku bulan savaşlarda, bunun acısını çok çekmiştir. Çar idaresi, halktan az vergi alır, askere götürmez ve iyi davranır görünürdü. Diğer yandan dinî ve etnik farklılıkları daima canlı tutarak, çağdaş gelişmelerden uzak tuttuğu bölge halkını birbirine düşman etmiştir. Günümüze kadar sürüp giden Türk-Ermeni, Gürcü ve diğer kavimlerin devamlı sürtüşmeleri, Rusların iki yüz yıldan beri yürüttükleri faaliyetin neticesidir.

Ruslar, 1915 yılında, Türk ordusuna yardım ettikleri gerekçesiyle, Ardahan ve çevresindeki halkı büyük bir katliâma tâbi tuttular. Ahıskalı ünlü gazeteci Ömer Faik’in çabasıyla harekete geçen Bakü Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi, bölgeye bir hey’et gönderdi. Bu hey’ete Dr. Hüsrev Sultanoğlu başkanlık ediyordu. O, Ardahan’dan Bakü’ye gönderdiği yazıda: “Müslüman memleketinde insan oğlu görünmüyor. Yalnız birkaç köyden beş altı yüz kadın ve çocuk yığıldı. Bunların içinde altı adam vardı ki, onlar da elden ayaktan düşmüş ihtiyarlardı.[34]

Bölgede 1914-1918 yıllarında cereyan eden Ermeni Taşnaksutyon hareketini anlatan kitabın yazarı A. Lalayan, “Taşnak kuvvetleri tarafından ele geçirilen Türk köyleri, bütün canlı insanlardan temizleniyor ve harabeye çevriliyordu.” demektedir. Ardahan ve Kars civarında yaşanan olayların gayriinsanî bir karakter taşıdığı ve bu hareketin bir Haçlı yürüyüşüne çevrildiği ifade edilmektedir.[35]

15 Kasım 1917 tarihinde, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan’ın iştirakiyle Tiflis’te Maverayi Kafkas/Seym Hükûmeti kuruldu. Bu hükûmetin bakanlarının çoğu, Gürcü ve Ermenilerden meydana geliyordu.

Birinci Dünya Savaşı, Ahıska Türklerinin ana vatana kavuşma umutlarını güçlendirmiştir. Bu ümitler halk şairlerini de coşturmuş, bu savaşın kurtuluş olması dileğiyle destanlar yazmışlardır.

Rusya’daki 1917 Komünist ihtilâlinin getirdiği “oto determinasyon” hakkından yararlanan Ahıska Türkleri, 1918 nisanında Türkiye’ye katılma kararı aldılar ve bu kararı resmî bir müracaatla Osmanlı Devleti’ne ilettiler. Bu müracat, 4 Haziran 198′de yapılan Batum Antlaşması’nda Gürcistan Cumhuriyeti tarafından kabul edildi. Böylece Türkiye, daha önce kaybedilen topraklarına kavuşarak 1828′deki sınırına ulaştı.

Halit Paşa kumandasındaki Türk askeri Ahıska’ya girdi. Halk teşkilâtlandı ve Ömer Faik Bey başkanlığında geçici idare teşkil edildi.

30 Ekim 1918′de imzalanan Mondros Mütarekesiyle ordumuz 1914 sınırına çekilince bölge, Ermeni ve Gürcülerin işgaline uğradı. Ahıska ve Posof köylerinde katliamlar yapıldı.

Ahıska ve çevresi, Kars’ta kurulan Millî Şura Hükûmeti’ne katıldı. Bölge halkı, bir yandan da, mahallî önder -Kıpçak Atabekleri neslindenOsman Server Atabek‘in önderliğinde, işgalci Gürcü kuvvetleriyle mücadeleye başladı. General Kvinitatze komutasındaki nizamî Gürcü ordusu, Azgur Boğazı doğusuna (asıl Gürcistan’a) sürüldü.

Kars’tan hareketle Batum üzerinden İstanbul’a gitmekte olan Şark Cephesi Kumandanı Kâzım Karabekir, 6 Kasım 1918′de Ahıska’ya geldi. Hatıralarında, Gürcülerin düşmanlığından endişe eden halkın yeis ve teessür içinde olduğunu anlatarak onları tesellî ettiğinden bahseder. Karabekir, Ahıska’yı ve Ahıskalıları şöyle anlatır: “Eşraftan bir Türk’ün hanesinde kaldık. Bütün bu havali eşrafı tahsil görmüş, evleri, kendileri medenî bir hâlde.[36]

Kars’taki Şura Hükûmetinin İngilizler tarafından yıkılmasıyla Ermeniler ve Gürcüler de işgale giriştiler.

Ne yazık ki 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması, Batum’la birlikte Ahıska’yı da yeniden anayurttan ayırdı.

Bugün, Gürcistan siyasî yapısı içinde muhtar bir cumhuriyet olarak yer alan Acara’nın tarihi, Ruslara ve Gürcülere karşı verilen şanlı mücadelelerle doludur. Hiçbir zaman askerî güçle buraları ele geçiremeyen Ruslar, 1878 yılında yapılan Berlin  Antlaşmasıyla Osmanlı Devletinden savaş tazminatı yerine, buraları koparmıştır. 1918′de tekrar anavatana kavuşan, Misak-ı Millî sınırları içinde alan ve ilk TBMM’ye beş mebus gönderen Batum-Acara, 1921 tarihinde yapılan Moskova Antlaşması’yla tekrar sınırlarımızın dışında kalmıştır. Buradaki asimilasyonun tarihi hayli eskiye gider.

Batum-Acara bölgesine en azından muhtariyet verilirken, Ahıska ve çevresine böyle bir imtiyaz dahi verilmeyerek Sovyet Gürcistan’ına terk edilmiştir.[37]

Devam eden mücadelede Bolşevik kuvvetler galip geldi ve 25 Şubat 1921′de Gürcistan da Sovyetler Birliği’ne katıldı.

 

6.      Zor yıllar ve sürgün

Çarlık Rusyası dönemindeki baskı ve zulümler Sovyet Gürcistan’ı döneminde de devam etti. Onlar hem Rus, hem de Gürcü mezâlimi ile karşı karşıya kaldılar. Türk ve Müslüman olarak yaşamanın bedeli ağırlaşmaya başladı. Bu baskı, Stalin zamanında en yüksek noktaya çıktı. Ahıska Türklerinin önde gelen aydınları, çeşitli düzme suçlarla tutuklanıp ya öldürüldüler, yahut da sürüldüler.

Masum insanlar için düzme suçlar icat ediliyordu: Türkçülük, Kemalistlik ve Türkiye taraftarlığı hattaTroçkistlik!

Bu yıllar aynı zamanda Gürcü şovenizminin azgınlaştığı bir zamandı. Birçok Türk’ün soyadı değiştirildi: Paşaoğlu,Paşaladze; Alioğlu, Alidze; Dadaşoğlu, Dadaşidze; Zeyneloğlu, Zenişvili

1938 Sovyet anayasasının kabulünden sonra Ahıskalıların bir kısmını Azerbaycan milleti(!) diye yazdılar. Aynı yıl Ahıska ve çevresine sınır koruması adı altında on binlerce asker yerleştirildi. Bu, yakında çıkabilecek Türk-Sovyet savaşının hazırlıklarıymış!

II. Dünya Savaşı yıllarına kadar askere alınmayan Ahıska Türkleri, savaş başlayınca askere alınmaya başlandı. 40.000 civarında insan, Almanlarla savaşmak üzere silâh altına alınarak cepheye gönderildi. Geride kalan kadınlar ve yaşlılar da, Ahıska-Borcom  demiryolu inşaatında çalıştırıldılar. Bu hat 1944 ekiminde tamamlandı. Ahıskalılar, kendilerini vatana hasret bırakacak trenlerin yolunu, kendi elleriyle yapmışlardı!

15 Kasım 1944 tarihi, yalnız Türk tarihinin değil, insanlık tarihinin de kara sayfasıdır. Zira bu tarih, bir kış gecesi 200′den fazla köy ve kasabada yaşayan binlerce insan, birkaç saat içinde ocağından sökülerek yük ve hayvan vagonlarında, Sibirya, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’a sürülmüşlerdir. Sürgün edilenlerin birçoğu yollarda öldü. Sağ kalanlar da, ata vatanından ebedî ayrılığa mahkûm edildiler.

Yıllarca dünya kamuoyundan gizlenen sürgünün belgeleri bugün artık sır değil. 31 Temmuz 1944 tarihli “Devlet Savunma Komitesi”nin gizli kaydıyla kaleme alınan kararının altında Gürcü diktatörü Stalin’in imzası bulunmaktadır.

Bu karar: “Ahıska, Adigen, Aspinza, Ahılkelek ve Bogdanovka rayonlarıyle Acaristan Özerk SSC’den Türk, Kürt, Hemşin olmak üzere toplam 86.000 kişiden meydana gelen 16.700 hanelik nüfustan, 40.000′i Kazakistan SSC’ye, 30.000′i Özbekistan SSC’ye ve 16.000′i de Kırgızistan’a tahliye edilsin.” emriyle başlıyordu. Tahliyenin, SSCB Halk İçişleri Komiseri Beriya tarafından 1944 yılı kasım ayında gerçekleştirmesi isteniyordu.

Ahıska Türklerinin malı mülkü de buralara getirilerek iskân edilecek Gürcü ve Ermenilere peşkeş çekiliyordu. Bu hususta şu emirler veriliyordu: “Bölgeye iskân edilen çiftçilere sınır bölgesi için uygun görülmüş miktarlarda arsalar dağıtmak; buradan tahliye edilmiş nüfustan kalan kamu ve hususî bahçe ve bağları yedi yıl vadeli kredi şeklinde yeni gelenlere devretmek; bu bölgeye iskân edilen nüfusu 1945 yılında her türlü vergilerden muaf tutmak; iskân edilenlere Gürcistan Hükûmeti imkân ve fonları çerçevesinde ev hayvanları vermek; boşaltılan bölgeye yeni iskân edilecekleri parasız nakletmek. Taşınma masrafları Gürcistan Hükûmeti’ne özel olarak ayrılmış paralarla karşılanacaktır.[38]

Bu karar gereğince, 14 kasımı 15′ine bağlayan gece, Türk köyleri askerler tarafından kuşatıldı. Kapılar dövüldü. Birkaç saat içinde, küfür, tüfek ve dipçiklerle köy meydanlarına toplanan halk, kamyonlarla demiryolu boylarına getirilerek hayvan vagonlarına dolduruldu. İnsanlar, haftalar sürecek bir ölüm yolculuğuna çıkarıldılar. Gittikleri yerlerde yıllar sürecek  zorbalıklara ve acılara maruz kaldılar.

Sürgünü gerçekleştiren L. Beriya, 28 Kasım 1944 tarihli yazıyla, icraatını Stalin’e rapor ediyordu: “Türklerin, Kürtlerin ve Hemşenlilerin Gürcistan SSC sınır bölgesinden tahliye işlemleri tamamlanmıştır. Türkiye’nin sınıra yakın kısmındaki nüfusla akrabalık bağları bulunan söz konusu halkın önemli bir çoğunluğu kaçakçılık yapmakta olup muhaceret eğilimi gösteriyor ve Türkiye istihbarat makamları için casus angaje etme ve çete grupları oluşturma kaynağı teşkil ediyordu. Tahliye işlemlerine hazırlık tedbirleri bu yılın 20 Eylül gününden 15 Kasım gününe kadar alınmıştır. Nitekim tahliyeye tâbi tutulan kişilerin sınırı geçmesini önlemek için Türkiye ile devlet sınırımızın korunma ve gözetimi azami şekilde takviye edilerek kuvvetlendirilmiştir. Adigen, Aspinza, Ahıska, Ahılkelek ve Bogdanovka rayonlarında tahliye işlemleri 15-18 Kasım; Acaristan Özerk Cumhuriyeti’nde ise 25-26 Kasım günlerinde gerçekleştirilmiştir. Toplam  91.095 kişi tahliye edilmiştir. Tahliye edilenleri taşıyan katarlar hareket hâlinde olup Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’daki yeni iskân yerlerine doğru yol almaktadırlar. Tahliye işlemleri düzenli ve olaysız bir şekilde tamamlanmıştır. Adı geçen sınır rayonlarına Gürcistan’ın toprak sıkıntısı çekilen bölgelerinden 7.000 köylü hanesi iskân edilecektir.[39]

1944 sürgününün tahminî rakamları şöyledir:

Ahıska: 64 köy, 30.000; Adigön: 72 köy, 40.000; Aspinza: 59 köy, 35.000; Ahılkelek: 11 köy, 5.000; Bogdanovka: 2 köy, 5.000 olmak üzere 208 köyle birlikte toplam 115.000 kişi sürgüne gönderilmiştir.[40]

Beriya’nın sürgün raporunda tahliye edilen nüfus için verilen 91.000 rakamı doğru değildir. Ciddî kaynaklar, 1926 tarihli resmî rakamı 137.921 olarak vermektedir.[41] Sürgüne gönderilen insan sayısı, bu rakamın üzerinde olmalıdır. Sürgün sırasında cephede bulunan 40.000 kişiyi de bu rakama eklemek gerekir. Böylece sürgün insan sayısı, bir Alman dergisinin verdiği gibi 180.000 kişi olmalıdır.[42]

Ahıska Türklerinin sürgünü yıllarca gizli tutuldu. Batılı gözlemciler, ilk bilgi kaynağının MWD kaçağı Binbaşı Burlizky olduğunu; onun Balkarlar hariç bütün sürgünlerde aktif görev aldığını yazıyorlar. Yirmi beş yıla yakın bir zaman boyunca saklanan bu sürgün, haritacıları da yanıltmış olmalı ki, savaş sonrası haritalarında bile buralar, hâlâ Türklerle meskûn bölgeler olarak gösteriliyordu![43]

Stalin bu sürgünü, Kars ve Ardahan’ı Gürcistan’a ilhak etmek için bir hazırlık mahiyetinde gerçekleştirmiştir. Batılı gözlemciler de bu kanaattedir: “Onların sürgün sebebi, Sovyetlerin, Türkiye üzerine yapmayı düşündüğü bir saldırıda, stratejik önemi olan bu bölgeyi Türk unsurundan temizleme maksadıydı.[44] Nitekim Sovyet yönetimi, sürgünden hemen sonra bu talebini açığa vurmuş, iki Gürcü profesörüne sözde ilmî yazılar yayınlatmıştır. Stalin’in de bir Gürcü olduğu hesaba katılırsa sürgünün esas sebebinin bu olduğu söylenebilir.

Burada dikkati çeken bir diğer nokta da, bu bölgeden “Türk, Kürt ve Hemşinli” adı verilen bütün ahalinin sürülmesidir. Bu unsurlar, Türkiye taraftarı olduğundan, Stalin bunlara güvenmiyordu. Onları tehlike olarak görüyor, bu bölgeyi kendine göre güvenli hâle getirmek istiyordu.

Stalin, Ahıska Türklerini Orta Asya’ya sürerken onların Orta Asya Müslüman Türk boyları arasında eriyip gideceklerini, böylece tarihî kahramanlıkları, Rus askerî arşivlerini dolduran halkın tarihe karışıp gideceğini hesaplamıştı. Hâlbuki onlar dil, din, kültür ve geleneklerini bırakmadı, nerede yaşarsa yaşasın asimile olmadılar.[45]

Ahıska Türklerinin sürgününde, Ermeni faktörünü de unutmamalıyız. Zira, Türk-Rus savaşlarında Türk’e ihanet ettikten sonra, artık bu topraklarda kalamayacaklarını düşünen Ermeniler, Rus ordularının arkasına takılarak Anadolu’yu terk etmiş, Ruslar tarafından bu bölgelere iskân edilmişlerdi.[46] Günümüzde de bu bölgede önemli bir varlığa sahip olan Ermeni unsuru, önce özerklik, sonra da Ermenistan’a ilhak düşüncesiyle faaliyet yapmaktadır.

Ahıska Türklüğü, çok büyük acılar yaşadı. Sürgün yerlerinde, NKVD’nin sıkı kontrol rejimi altında yaşamaya başladılar. Bu ağır şartlarda, açlıktan ve soğuktan, 50.000 kişi öldü.[47]

Cephelerden çok uzaklarda olan Ahıska, İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna doğru, bu savaştan en kötü hisseyi aldı. Rus-Alman savaşına yaklaşık 40.000 asker gönderen Ahıska’da ziraî işlerde çalışacak erkek kalmamıştı.[48] Sovyetler Birliği uğruna savaşan Ahıska Türklerinin 25.000 kadarı savaşta öldü.[49]

Savaştan dönen gaziler ve madalyalı kahramanlar, köylerine döndüklerinde ailelerini bulamadılar. Boş evlerde, kimsesiz sokaklarda akrabalarını aradılar! Onların sürgüne gönderildiklerini öğrenince, Orta Asya yollarına düştüler. Bu çile de yıllarca sürdü. Birçoğu aradıkları yakınlarına hiç kavuşamadılar.

Bu trajik olayın kahramanlarından biri Hatem Kurbanoğlu’dur. Onun yaşadığı uzun macerayı özetleyelim: “1916′da Aspinza’nın Van köyünde doğdu. Pedagoji Enstitüsünü bitirip öğretmen oldu. Nişanlandı. Düğüne bir hafta kala 1939′un karakışında askere çağrıldı. Savaşın en çetin safhalarına katıldı, yaralandı. Birçok madalya aldı. Savaş bittikten bir yıl sonra 1946′da terhis edildi. Son iki yıl boyunca evinden haber alamamıştı. Sürgünden haberi yoktu. Tiflis’e geldiğinde, “Bölgede karışıklık var!” denilerek Ahıska’ya bırakılmadı. Sürgün haberini aldı. Orta Asya’da aylarca ailesini aradı. Nihayet buldu ve bollukta nasip olmayan düğün, sürgünde, darlıkta yapıldı. Yeniden Rus dili tahsili yaptı. Öğretmen oldu. Çocuklarının, “Baba madem bu madalyaları kazanacak başarılar gösterdin, niçin sizi sürdüler?” sorularına cevap veremedi. 1987′de emekliye ayrıldı. Kazakistan’da Çimkent’te yaşayan Kurbanoğlu ailesi, ölmeden önce vatana dönmek istiyor.[50]

1956 yılına kadar hiçbir Ahıskalı oturduğu köyü terk edemez, akrabasını görmek için komşu köye bile gidemezdi!

Stalin’in sürgüne gönderdiği Karaçay, Balkar, Çeçen, İnguş ve Kalmuk gibi Kafkasya halkları, Komünist Partisi’nin XX. Kongresinden sonra ana yurtlarına dönme izni aldılar. Kırım Türkleri ile Ahıska Türklerine dönüş izni çıkmadığı gibi eski vatanlarını ziyaret etmeleri de yasaklandı.

31 Ekim 1956′da Yüksek Sovyet, gizli polis teşkilâtının kontrolünde devam eden sıkı rejim şartlarını kaldırdı. Fakat yurda dönüş izni vermedi. Ellerinden alınan malları da iade edilmedi.

Ahıska Türklerinin temsilcileri, 1957′de Moskova’ya gelerek vatana dönmek için ilk müracaatlarını yaptılar. Kendilerine, “Siz Azerîsiniz! O hâlde Azerbaycan’a dönebilirsiniz…” diye cevap verildi.[51] 1958′de, bazı aileler bunu kabul ederek, kendi vatanlarına yakın gördükleri Azerbaycan’a geldiler. Buradan Ahıska’ya geçmek kolay olur diye düşünüyorlardı.[52]

1964 Şubatında Taşkent’te yapılan Halk Kongresine diğer sürgün bölgelerinden de gelen 600 civarında delege katıldı. Burada  “Millî Hakların Müdafaası İçin Türk Birliği”  kuruldu. Başkanlığına da Enver Odabaşev seçildi. 1968 Nisanında Taşkent yakınlarındaki Yengiyol’da yapılan gösteri yüzünden yüzlerce kişi tutuklandı.

Ahıska Türklerinin sürgünü konusunda -açıkça olmasa da- yapılan ilk açıklama, SSCB Yüksek Prezidyumu’nun 30 Mayıs 1968 tarihli kararnamesidir. Böylece Stalin’in cinayetlerinden biri daha su yüzüne çıkmış oluyordu. Bu garip belgede, devletin kusurundan bahsedilmemekte, Sovyetlerin böyle bir meselesi yokmuş gibi bir üslûp kullanılmaktadır!

1968 Kasımında Sovyet KP Merkez Komitesi Sözcüsü B.P. Lakovlev, kendisine gelen Türk temsilci heyetine, vatanları olan Ahıska yöresine dönüşlerine müsaade edileceğini vaad etti. Bu vaade sevinerek Ahıska’ya hareket eden yüzlerce Türk ailesi, mahallî yöneticilerin engellemeleriyle karşılaştılar. Çalışma belgeleri verilmedi, askerlik problemi çıkarıldı ve taşınmak için vasıta verilmedi. Azerbaycan’dan gelenler de Gürcistan hududunda durduruldular. Eşyalarını bırakarak girenler de Gürcü idareciler tarafından sınır dışı edildiler.

Ahıska Türkleri vatana dönüş hareketinin lideri Enver Odabaşev, arkadaşları Muhlis Niyazov, İslâm Kerimov, T. İlyasov’la birlikte Türkiye’nin Moskova Büyükelçiliği’ne müracaat ettiler.

2 Mayıs 1970′te “Biz Türküz!” diye başlayan bir beyannameyi açıkladılar. Bu beyannamede şu görüşlere yer veriliyordu: SSCB yetkili adli makamları ve Bakanlar Kurulu bir tahkikat yapmalı ve biz Türkleri sürgüne gönderenleri cezalandırmalıdır. Yüksek Sovyet Prezidyumu, Türklerin kendi yurtlarına iskân ve milletlerin mevcut determinant haklarını vererek, başkenti Ahıska olmak üzere bir Türk Muhtar Cumhuriyeti veya Özerk Vilâyeti kurulmasını kabul etmelidir. Sürgünden dolayı uğranılan zarar ziyan tazmin edilmelidir. Eğer bu talepler yerine getirilmeyecekse Türkiye’ye göç etmemize müsaade edilmelidir.[53]

Bu tebliğin yayınlanması çok önemlidir. Zira o güne kadar Batı âlemine ulaşan en aydınlatıcı belge budur. Ayrıca millî kimliklerini en açık şekilde dile getirmeleri de mühimdir. Şu var ki, Sovyet makamları bu tebliğe cevap vermemiştir.

Yine 1970 yılı içinde  vatana dönme teşebbüsleri, Gürcistan yetkililerince şiddetle engellenmiştir. O zamanın İçişleri Bakanı olan Eduard Şevardnadze yönetimi, Ahıska’ya dönmek üzere Tiflis’e gelen binlerce Ahıska Türkü’nü cop, basınçlı su vs. ile geri çevirmiştir.

1972 yılında hareketin yeni önderi Reşit Seyfatov, Sovyet KP Sekreteri Brejnev, BM Genel Sekreteri Waldheim ve Türkiye Başbakanı Ferit Melen’e müracaat etti. Bu müracaatlardan da yazık ki, sonuç alınamadı.

 

7. Fergana olayları ve yeni bir sürgün

1989 nisanında Özbekistan’ın Kuvazay kasabasında başlayan bir pazar kavgası, günden güne büyüyerek Ahıska Türklerinin yeni bir felâketine sebep oldu. Özbeklerle Ahıska Türkleri arasında cereyan eden kardeş kavgasında maalesef kan döküldü. Yüzlerce ölü ve yaralıdan sonra Ahıska Türkleri, yeniden vatana dönme yahut yeni vatan arama yoluna koyuldular.

Ahıska Türkleri, ana yurtları olan eski Türk topraklarını, kurbanlar vererek terk etmek zorunda kaldılar. Kendi dil, din, soy ve kan kardeşlerinden ayrılıp Rus askerlerinin himayesine sığındılar. Savaş uçaklarıyla Rusya’nın iç kesimlerine, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan’a taşındılar. 45 yıl öncesinin dehşetini yeniden yaşadılar. Üçüncü, hatta dördüncü  defa vatan değiştirmek, yurt edinmek, yuva kurmak zorunda kaldılar.[54]

Fergana olayları dünya basınında geniş yankılar yapmıştır. Alman Der Spiegel dergisinde “Her yer yanıyor!” başlığı kullanılmıştır.[55]

Ferganskaya Pravda gazetesi 23 Mayısta çıkan olaylara “Bir grup sokak serserisi”nin sebep olduğunu yazıyordu. [56]

Moskova’da çıkan Glasnost dergisi, olaylara geniş yer ayırmış ve 24 Mayısta Özbek gençlerin Ahıska Türklerinin oturduğu mahallelere saldırarak “24 saat içinde Özbekistan’ı terk etmeleri, aksi hâlde sonuçlara katlanmak zorunda kalacakları” tehdidinde bulunduklarını yazmış. Bu vahşete sebep olarak da, Ahıskalıların kendilerinden daha iyi şartlarda yaşamalarını göstermişler…

Sovyet Albayı Studenikin diyor ki, “Hükûmet, mahallî makamlar insanları kurtarmak için hiçbir şey yapmamıştır. Bu hadiselerin çıkacağı önceden belliydi. Çatışmaların çarşıda çilek yüzünden meydana geldiğini söylemek saçmadır ve bir devlet adamanın bunu dile getirmesi rezalettir”.[57]

Fergana’da meydana gelen olaylarda yüzlerce, binlerce ev, hatta köyler yakılıp yıkıldı. İş yerleri ve otomobiller zarar gördü. En korkuncu, canlar telef oldu, masum çocuklar vahşice öldürüldü hatta ırza tecavüz edildi.[58]

 

8.    Bugün

Bugün yarım milyon civarındaki Ahıska Türkü, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya, Ukrayna, Sibirya ve Kuzey Kafkas ülkelerinde darmadağınık bir hâlde hayat mücadelesi vermektedirler.

1990′lardan itibaren Sovyetler Birliği çözüldü. Bugün, bağımsız bir devlet olan Gürcistan, Avrupa Konseyi’ne söz verdiği hâlde sudan sebeplerle Ahıska Türklerinin vatana dönüşüne müsaade etmemektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından çıkarılan Ahıska Türklerinin Kabul ve İskânına Dair Kanun gereğince bir grup insan getirilerek Iğdır’a yerleştirilmiş, fakat bu küçük teveccüh, ıstırap çeken Ahıska Türklüğünün tarihî yarasını sarmağa yetmemiştir. Kendi imkânlarıyla Türkiye’ye gelip, şurada burada perişan vaziyette hayat mücadelesi veren birçok göçmen aile vardır. Bunların, ikamet, eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik problemleri günden güne artmaktadır. Vatandaşlık işlemleri çok yavaş yürümektedir.

Türk ve dünya kamuoyu, bu toplumu artık görmelidir. Ahıska kapılarının açılması için gereken diplomatik çabalar ısrarla sürdürülmelidir. Öncelikle Türk devlet adamları, Ahıska bölgesinin tarihî ve jeopolitik durumunu öğrenmelidirler. Sonra da, Ahıska Türklerini ziyaret için dahi ülkeye bırakmayan Gürcistan’la ciddî görüşmeler yapılmalıdır. Devlet erkânımızın da bu mesele hakkında yeterli bilgiye sahip olmaması, meselenin çözümünü geciktirmektedir.

Ukrayna Hükûmeti, Kırım Türklerinin dönüşüne engel olmamaktadır. Gürcistan Hükûmeti de aynı insânî davranışı gösterebilmelidir.

 

9.      Ahıska meselesi ve Gürcistan

Ahıska Türkleri, Gürcü asıllı Sovyet diktatörü Stalin tarafından sürülmüştür. Sürgünün sebepleri üzerinde dururken Stalin’in Gürcülüğünün de hesaba katılması gerekir. Zira Gürcistan, bugün olduğu gibi, eskiden de Türkiye’nin kuzeydoğu topraklarında hak iddia etmekteydi. Stalin’i böyle bir karara yönelten amillerden biri de bu olmalıdır. Nitekim sürgünden hemen sonra Gürcü profesörleri bir beyanname yayınlayarak Kars, Ardahan, Artvin, Rize, Tortum ve Bayburt ‘u istemişlerdir.[59]

Stalin’den sonra gelen Sovyet yöneticileri, Stalin mağduru halkları vatanına iade ederken, Gürcistan, Ahıska sürgünlerini kabul etmemekte ısrar etmiştir. O zamanlar komünist idareciler nasıl hareket ediyorlardıysa, bugünkü Gürcistan yönetimi ve aydınları da aynı, hatta daha seviyesiz iddia ve gerekçelerle bu mazlum insanlara vatan kapılarını kapalı tutmaktadır.

Avrupa Konseyi tarafından Gürcistan’a, Ahıska Türkleri konusunun halledilmesi için belirli bir süre tanınmıştır. Gürcistan ise, onların Türk olmadığı, Mesh halkından olduğu, bu Meshlerin de aslında Gürcü etnik gruplarından biri olduğu iddiasıyla, Ahıska Türklerini vatana kabul etmek için Gürcü adı almalarını şart koşmaktadır. Bilim ve akıl dışı iddialarla ülke yönetimine yön veren N. Lomouri, M. Beridze, Ş. Lomsadze, N. Şengelia, G. Mamulia, E. Batiaşvili gibi şovenist aydınlar, bu düzme tezleri bıkıp usanmadan her vesileyle tekrar etmektedirler.[60]

Gürcüler bu faaliyetine birkaç cahili de âlet etmişlerdir. Tiflis Hısna Derneğinde toplanan birkaç meczup, Gürcülerin ortaya attığı bilim dışı tezleri Ahıska halkına ve dünya kamuoyuna kabul ettirme çabası içindedir. Hısnacılar, “Vatan hasretine son” yaygarasıyla, derneğe aidat adı altında paralar toplayarak zavallı halkı soydular.[61] Ahıska’ya dönebilmek için bu derneğe üye olmanın şart olduğu  yalanını uydurdular. Bu derneğin elebaşılarından Gozalaşvili soyadını alan Valeli Halil Ömeroğlu ile Barataşvili adını kullanan Udeli Kılara, düzme tezlerde Gürcülerle birlikte çalışmaktadırlar. Bu durum, asil ve mazlum Ahıska Türklerini kandırmaya yetmemekte, onları sadece üzmektedir.

Gürcü tezinin özeti şudur:

XII. yüzyılda Gürcistan’a gelen yüz binlerce Kıpçak Türkü, Hristiyanlaşmış, Gürcüleşmiş ve Kartvel/Gürcü toplumu içinde eriyip gitmiştir. Bölgede Türk varlığından söz edilemez. Türk denilen insanlar, Osmanlı fethiyle asimile edilmiş Gürcü unsurlarıdır. Dolayısıyla Ahıska Türkleri de Gürcü kökenlidir. Bunlar sürgünden önce Gürcüce konuşuyorlardı, sürgünde ana dillerini unuttular! Onlar, Gürcistan’a Türk olarak giremezler! Gürcü kimliğini kabul etmelidirler!

Yazımızın tarih kısmında yer verdiğimiz bilgiler ışığında bu iddiaların ciddîye alınır  tarafının olmadığı açıkça görülür. Büyük kitleler hâlinde bölgede yaşayan Türk unsurunun, bugün bile ülkede azınlık durumunda olan Gürcülerin içinde eridiğini iddia etmek, tarih kaynaklarını görmemek anlamına gelir. Şu var ki yukarıda isimlerini verdiğimiz Gürcü yazarları, hiçbir belge, bilgi ve kaynağa itibar etmeden, meseleye sadece Gürcücülük açısından bakmaktadırlar.

Gürcü aydınlarının ve devlet adamlarının gözden ırak tutmamaları gereken hususlar şunlardır: Ahıska Türkleri, sürgünden önce de Türkçe konuşuyordu, bugün de… Gürcü Türkologu S. Cikia da onların dili için, “Anadolu Türkçesinin Ahıska ağzı” ifadesini kullanmıştır. Osmanlı’nın bu bölgede asimile faaliyeti olsaydı, bugünkü Gürcü unsuru da asimile olmalıydı! Artık bu anlamsız tartışmayı bir kenara bırakmalıyız. Yüz binlerce insan kendini nasıl tarif ediyorsa, öyle anlamalı ve saygı gösterilmelidir.

Diğer taraftan sosyal, siyasî ve ekonomik meseleleri bulunan Gürcistan, bunlara yenilerini eklememelidir. Ahıska Türkleri, Gürcistan’dan bir şey istemiyor; şimdi boş ve harap durumdaki ata ocağına dönmek için izin istiyorlar.

Ahıska ve Ahılkelek’te kümelenen Ermeni unsuru, dün olduğu gibi, bugün de Gürcistan için bir problem teşkil etmektedir. Ermeniler, Gürcü parası kullanmamakta, Ermenistan’la ilişkilerini geliştirmektedirler. Bu topluluk, başkaları tarafından kolayca provoke edilebilmektedir. Bugün Ermenilerin Cavak Hareketi, bölgeyi Ermenistan’a bağlama çabası içindedir. Bölgedeki Rus-Ermeni ittifakının Gürcistan’a faydası değil, zararı olacaktır. Ahıska Türklerinin dönüşüyle Türkiye-Gürcistan dostluğunun daha da pekişeceğinden kimsenin şüphesi olmamalıdır.

 

C. Bilim ve Kültür[62]

Ahıska, Osmanlı zamanında bir eyalet merkezi olduğu gibi aynı zamanda bilim ve kültür merkeziydi. Ahıska medreseleri şöhretliydi. Buralardan birçok din âlimi ve hoca yetişmişti. Bu âlimlerin birçoğu Ahıska’dan çıkmış, Kars, Erzurum ve İstanbul’a giderek, bu şehirlerin ilim âleminde hatırı sayılır yer tutmuşlardı. Ahıskalı birçok önemli şahsiyet, Osmanlı asker ve sivil bürokrasisinde yer almış, birçok vali, beylerbeyi, serasker hatta kapdanıderya yetişmiştir. Bunların bazılarına kitabımızın Ahıska Meşhurları başlıklı bölümünde işaret edilmiştir.

Ahıska bölgesinden kültür alanında yetişen önemli şahsiyetlerden ilk akla gelen Ömer Faik Numanzade’dir. Ömer Faik, İstanbul’da tahsil görmüş, Azerbaycan’da öğretmenlik yapmıştır. O, ünlü Molla Nasreddin dergisinin iki önemli isminden birisiydi. Ömer Faik, Stalin zamanında, 1937′de vahşî bir şekilde öldürülmüştür.

Bibinoğlu Ahmet Cevdet Bey, Rus kırgın ve zulümlerinde Kafkasya, Ahıska ve Ardahan havalisi Müslümanlarının yaralarını sarmaya çalışan Bakü İslâm Cemiyeti Hayriyesi’nin üyesi olarak hayırlı faaliyetlerde bulunmuş; Millî Azerbaycan Cumhuriyeti’nde de (1918-1920) bakan olarak görev yapmıştır. Azerbaycan’da ilk üniversitenin açılmasında önemli rol oynamıştır. Stalin devrinde, 1935 yılında, önce sürgüne gönderilmiş sonra da idam edilmiştir.

Kıpçak Atabekleri sülâlesinden olan Osman Server Atabek (1886-1962), Petersburg, Freiburg ve Breslav Üniversitelerinde okumuş, maden, ziraat, kadastro mühendisi ve hukukçuydu. Türk-Gürcü muharebelerinin unutulmaz kahramanı olup İstiklâl Madalyası sahibiydi. 5 Ocak 1922 tarihinde katıldığı TBMM’de Ardahan milletvekili olarak görev yaptı..

Bunlardan başka Azerbaycan millî eğitiminde rol oynayan Ahıskalı Efendizade Ailesinden yetişen birçok doktor, pedagog ve gazeteci vardır.

Kuzeydoğu Anadolu’daki âşıklık san’at ve geleneği, aynı derecede Ahıska’da da gelişmiştir. Bunlardan eserleri günümüze kadar gelen birçok âşık vardır. Elimizdeki belge ve bilgileri değerlendirerek bazılarının hayatı ve deyişlerini kitabımızın Ahıska Âşıkları başlıklı bölümünde veriyoruz.

Ahıska Türkleri, Türk kültürünü canlı olarak yaşatmaktadır. Onların, ev, mutfak, giyim, aile, düğün, bayram, yas, sünnet gibi maddî ve manevî kültür varlıkları, Ardahan, Artvin, Ardanuç, Şavşat, Oltu ve Tortum bölgeleriyle aynı özellikleri taşımaktadır.


SÜRGÜNÜN 61. YILINDA AHISKA TÜRKLERİ

15 Kasım 1944 tarihinde Ahıska’dan sürülen Türkler, Kazakistan, kırgızistan ve Özbekistan’a gönderilmişti. Stalin’in ölümünden sonra, onun zamanında sürülen topluluklar vatanlarına dönmeye başladılar. Fakat Ahıska ve Kırım Türklerinin vatana dönüşüne müsaade edilmedi.

1956 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi Kongresinde kabul edilen seyahat ve iskân serbestliğine dair kararnameden sonra -1958 yılında- bir kısım Ahıskalı Azerbaycan’a geldi. Burada bilhassa Mugan bölgesinde, Ahıska’daki köy adlarıyla yeni yerleşim birimleri kuruldu. Azerbaycan’a göçler devam etti. 1989 yılında Özbekistan’da cereyan eden Fergana olaylarını müteakip Azerbaycan yeni bir göç dalgasına sahne oldu. Bugün Azerbaycan’da tahminen 150.000 Ahıskalı yaşamaktadır.

Fergana olaylarından sonra işini gücünü ve evini barkını terk ederek Özbekistan’dan ayrılmak zorunda kalan Ahıskalılar, Rusya Federasyonu’nun Dağıstan, Kuzey Kafkasya ülkeleri, Krasnodar, Rostov-Don Ülkesi ve Tataristan bölgeleriyle Ukrayna’ya yerleştiler.

Çeçen sendromunun devam ettiği Rusya’da, Ahıska Türkleri umduklarını bulamadılar. Hüviyet cüzdanını taşıdıkları bu ülke, onlara vatan olmadı. Zira Rusya, Çeçen meselesiyle ilişki kurarak bütün Müslüman toplulukları potansiyel bir tehlike olarak görmektedir. Bunun en belirgin örneği Krasnodar’dır. Bu vilâyetin mahallî yönetimi, onları “kanun dışı mülteci” olarak nitelemekte ve buraları terk etmeye zorlamaktadır. Her türlü insanî haklardan mahrum bırakılan, can ve mal güvenliği olmayan Krasnodar’daki Ahıskalılar, her an bir tehlike bekleme korkusuyla yaşamaktadırlar.

Bu insanlar bir an evvel vatana dönmek istemektedirler. Vatana dönme ümidini kaybeden yüzlerce ailenin Türkiye’ye kabul edilme başvurusu tarafımızdan Türkiye Dışişleri makamlarına teslim edilmiş, herhangi bir cevap alınamamıştır.

Diğer taraftan ABD’nin Krasnodar Ahıskalılarından 5000 kişilik bir grubu Amerika’ya götürmesinin arkasındaki niyet ve maksat esrarını muhafaza etmektedir. Bu durum hakkında çeşitli spekülasyonlar yapılmaktadır. Orada kendileriyle görüşen Türkiye yetkililerinin, “Burayı vatan edininiz!” tavsiyesi, Ahıskalılar arasında infiale yol açmış, “Altmış yıldan beri Türkistan’ı vatan edinemeyen Ahıskalılar Amerika’yı nasıl vatan edinecekler?” diye sormuşlardır.

Ahıska Türkleri, Kuzey Kafkasya ülkelerinde de kendilerini emniyette hissetmemektedirler.

Ukrayna’daki Ahıskalılar da bu sürgünün ne zaman ve ne şekilde sona ereceğini merakla beklemektedirler.

Şu hususu açıkça belirtmeli ki ilk sürgün yerlerinden ayrılmak zorunda kalarak eski Sovyet coğrafyasına serpilen bu insanlar, vatandaşlık haklarından mahrum olarak kendi tahsil ve meslekleriyle ilgisi olmayan işlerde çalışarak hayat mücadelesi vermektedirler.

Kazakistan ve Kırgızistan’da yeni bir Fergana’nın yaşanması korkusu kendini hissettirmektedir.

Kısacası Ahıska Türkleri, bulundukları ülkelerde güven içinde değiller. Çünkü onlar ikinci sınıf insan olarak görülmektedir. Ufak tefek cemile gösterileri bu gerçeği değiştirmez.

Türkiye’yi temsilen o bölgelere giden yetkililerin, “Biz bütün Türk topluluklarının kendi bulundukları yerlerde yaşamasını istiyoruz, Türkiye’ye göçe karşıyız!” sözü ilk bakışta haklı ve doğru gibi görünse de, bu sözü söyleyenlerin Ahıska Türkleriyle ilgili bilgilerinin noksan olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Bütün Türk toplulukları şu veya bu şekilde kendi vatanlarında yaşamaktadır. Ahıska Türkleri ise sürgün yaşayan tek halktır. Bunlara, bulunduğunuz yerde yaşayın demek, sürgün hayatına devam edin demek değil mi?

Türkiye, Ahıska Türklerine bazı yardım programları geliştirmekle israftan başka bir şey yapmamaktadır. Bilhassa Azerbaycan’da görülen bu yardımlar, hem Ahıskalılarla yerli ahalinin arasına husumet sokmuş hem de derde şifa olmamıştır. Bu yardımlar kısmî bir fayda sağlasa da sürgün halkın tarihî yarasını sarmaktan uzaktır. Hele bol keseden vaadlerde bulunup sonra söylediklerini unutanlar, bu insanların Türkiye sevgisine gölge düşürmekte, duyulan güveni yıkmakta ve ümitlerin kırılmasına sebep olmaktadır.

1992 yılında kabul edilen 3835 Sayılı Ahıska Türklerinin Kabulü ve İskânına Dair Kanun da sessizce akamete uğratılmış, uygulanmaz hâle getirilmiştir. Birkaç senede bir verilen ikamet izinleri, herkesi canından bezdirmiş, birtakım insan kirlenmelerine yol açmıştır.

Sürgünün bir tek çaresi vardır: O da sürgün hayatının sona erdirilmesidir!

Türkiye’nin yapması gerekenler şunlardır:

1.    Türkiye, sürgün halkın vatana dönüşü konusunda Avrupa Konseyi sürecine daha etkili bir şekilde katılmalı, bu arada Gürcistan’la ikili görüşmelere başlamalıdır. 1999 yılında başlayan Avrupa Konseyi sürecinin 2011 yılına kadar uzatılması, hiçbir gerekçeyle savunulamaz. Bu belirsizlik süresinin uzatılması, bugüne kadar çekilenler yetmiyormuş gibi sürgün halkın her yönden zarar görmesine, hatta eriyip yok olmasına yol açacağı düşünülmelidir. Dolayısıyla vatana dönüş hareketinin mümkün olan en kısa sürede başlaması için gayret sarf etmelidir.

2.    Sürgün halkın yaşadığı yerlerde onları kaderleriyle baş başa bırakmamak, sosyal, kültürel ve psikolojik destek vermelidir.

3.    Türk Dünyası Öğrenci Projesinde Ahıskalı gençlere biraz daha cömert davranmalı, hiç olmazsa kullanılmayan kontenjanları onlara tahsis etmelidir.

4.    Almanya, Sovyetler Birliği’nden gelen Almanlarla ne şekilde ilgilenmişse, Türkiye de bu modeli örnek alarak yurdumuza gelen Ahıska Türkleriyle o şekilde ilgilenmelidir.

5.    Türkiye, Ahılkelek dağları üzerinden Ermeni emellerine hizmet edecek olan Kars-Tiflis demiryolunu behemahal Ardahan üzerinden geçirmelidir. Buradan geçecek demiryolu, Posof sınırına kadar uzanan Gürcistan demiryoluyla oracıkta birleşecektir. Bu demiryolu hem Ardahan ve Artvin bölgesini şenlendirecek hem de Ahıska’yı Türkiye demiryolu şebekesine bağlayacaktır. Bu, aynı zamanda Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattına paralel bir yol olması bakımından da önemlidir.

 

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi‘ne imza atan ve 1999 yılında Avrupa Konseyi’ne taahhütte bulunan Gürcistan’ın bir an evvel bu meseleyi lâyıkıyla ele alması için Türkiye’nin etkili girişimine ihtiyaç vardır. 2005 yılının sonuna doğru görülen manzara, meselenin sadece Avrupa Konseyi’ne havale edilmiş olduğunu göstermektedir. Gürcistan da yıllardan beri bu meselenin çözümü için çalışıyor görünmektedir. Birtakım toplantılar, plân ve programlar yapılmakta, fakat yıllar geçmesine rağmen ümit verici bir gelişme görülmemektedir.

Gürcistan’da iktidarlar meselenin insanca çözümünden yana görünmekle birlikte muhalefet her zaman aleyhte tezler ileri sürmektedir. İki yüz yıldan beri ülkeye hakim olan Rus unsurundan miras kaldığı bilinen bu anlayışı terk etmek gerekir. Gürcistan muhalefeti, gerçekten vatanseverlik endişesiyle hareket ediyorsa, öncelikle bölgenin etnik yapısının hesabını doğru yapmalıdır. Ahılkelek merkezli Ermeni hareketinin ve Gürcistan’daki Ermeni kilisesinin niyetlerini bildiklerini zannediyoruz. Zaten bir azınlıklar ülkesi olan Gürcistan’da, peşin bir önyargıyla Ahıskalıları problem olarak görmek çok yanlıştır. Aksine onların, bölge barışının tesisinde çok yerinde bir denge unsuru olacağından şüphe etmemelidir.

Gürcistan, Ahıska’nın kadim ahalisinin bölgeye dönmesinden tedirgin değil aksine memnun olmalıdır. Türkiye’nin batı sınırında Yunanistan ve Bulgaristan Türkleri örneği ile Ahıskalılarla aynı kaderi yaşamış olan Kırım Türklerinin vatana dönüşünde Ukrayna örneğini iyi görmelidir. Boru hatları ve demiryollarıyla birbirine bağlanan Türkiye ile Gürcistan’ın dostluğu ancak bu şekilde pekişecektir. Aksi takdirde kanayan Ahıska yarası, bu dostluğu gölgeleyecektir. Bu açıdan bakıldığında Gürcistan muhalefetinin hangi amaca hizmet ettiği hususunda tereddütler ortaya çıkmaktadır.

Türkiye’nin hiçbir dostluğu esirgemediği bu ülke, sosyal, siyasî ve ekonomik bahanelerle, bu yaranın sarılması yönünde kayda değer adımlar atmammaktadır. Avrupa Konseyi’nin ısrarlı takibi sonunda son zamanlarda meseleyi yeniden ele alan Gürcistan, bu defa birtakım şartlar ileri sürmekte; bu şartları bazen açık bazen de kapalı olarak belirtmektedir. Bir kere sürgün halkı Türk olarak tarif etmemekte, onları Gürcü-Meshet olarak zikretmektedir. Ahıskalıların sürgün öncesi yaşamakta oldukları yerlere değil de Gürcistan’ın herhangi bir yerine yerleştirmeyi tasarlamaktadır.

Halbuki bu halk tarihte Türk’tü, sürgüne gönderilirken de belgelere Türk olarak geçmişti. Bugün onlara kimlik değiştirmeyi teklif etmenin bir izahı olabilir mi?

15 Nisan 2005 tarihli Novosti-Gruziya Haber Ajansının Tiflis kaynaklı ve “Грузия предлагает изменить термин «турки-месхетинцы» на «грузинские месхетинцы” (Gürcistan, “Mesheti Türkleri” kavramının “Gürcü Meshetileri” olarak değiştirilmesini teklif ediyor.) başlıklı haberinde Gürcü Hükümet Komisyonu Başkanı, Devlet Bakanı Georgiy Haindrava ile Avrupa Konseyi Genel Sekreteri Terri Devis’in görüşmesinden bahisle, Mesheti Türkleri” kavramının “Gürcü Meshetileri” olarak değiştirilmesinde mutabık kaldılar.” denilmektedir. Sayın M. Saakaşvili tarafından imzalanan 29 Kasım 2004 tarih ve 1052 Sayılı Gürcistan Cumhuriyeti Kararnamesiyle, Ahıskalıların vatana dönüşüyle ilgilenmek üzere kurulan komisyonun görev dağılımı yapılmış; aslı Gürcüce olan bu  kararname metninde sürgün halktanMeshler olarak söz edilmiştir. Bu kararnamenin Rusça tercüme metninde ise parantez içinde Türk Meshleri ibaresine yer verilmiştir ki bunun da bir tuzak/hile olma ihtimali akla gelmektedir.

Söz konusu haberlerde yer alan Gürcistan Hükûmetinin resmî görüşü, 1944 yılında çıkarılan sürgün kararnamesinde ve SSCB kayıtlarında da kullanılan Türk adını reddetmektedir. Bunca çile çeken Ahıskalıların, millî kimlik tartışmasını kabul etmeleri beklenemez. Sürgün kararnamesinde Türk olarak belirtilen Ahıska ahalisinin yine aynı adla, sürgün öncesi yaşadıkları yerlere iadesinden tabiî bir şey olamaz. Fakat Gürcistan yetkilileri, bu konuda da kabule şayan olmayan birtakım söz oyunlarına başvurmukta ve zaman konusunda da ayak sürümektedirler.

Ahıskalılar, bu kadar sürgün ve kırgına rağmen millî kimlik ve ata yurtları hususunda taviz vermek istememekte, “Biz Türküz, sürgünden önceki vatanımıza dönmek, viran yurdumuzu şenlendirmek istiyoruz, başka bir emelimiz yoktur.” demektedirler.


Ahıska

Bir gül mevsiminde seyrine gittim,
Hani goncan hani gülün Ahıska?
Baktıkça hâline kahroldum bittim;
Korlanır mı bir gün külün Ahıska?

Güneş orda batmış, ay orda batmış,
O altın sabahlar uykuya yatmış,
Âşıklar kopuzu elinden atmış,
Tutulmuş söylemez dilin Ahıska.

Evlâdın ağulu şerbetler içmiş
Seyranın düğünün devranı geçmiş,
Yuvalar bozulmuş turnalar uçmuş,
Bulanmış ırmağın gölün Ahıska.

Dirliğin düzenin oban bozulmuş,
Yazık alın yazın böyle yazılmış,
Kavim kardaşından bağın çözülmüş,
Yaman esmiş kara yelin Ahıska.

Hani müezzinin hani minaren?
Şerha şerha olmuş kanıyor yaren,
Ayağa kalkmaya yok mudur çaren?
Doğrulur mu acep belin Ahıska?…[63]

 Yunus ZEYREK


[1] M. Brosset, Histoire de la Géorgie-1 Partie, S.-Pétersbourg 1849, s. 33-34.

[2] İsmail Berkok, Tarihte Kafkasya, İstanbul 1958, s. 157-158.

[3] A. Zeki Velidî Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1981, s. 410.

[4] M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar, Ankara 1992,  s. 113.

[5] Mehmet Emin Resulzade, Azerbaycan Şairi Nizamî, Ankara 1951, s. 189.

[6] Akdes Nimet Kurat, Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1972; Togan, Giriş; Kırzıoğlu, Kıpçaklar.

[7] Yunus Zeyrek, Posof’un Çizgileri, Ankara 2004.

[8] Brosset, age,  s. 33.

[9] Brosset, age, s. 33.

[10] Marr N. et Briere, M., La Langue Georgienne, Paris 1931, s. 615.

[11] N. Berdzenişvili- S. Canaşia, Gürcüstan Tarihi (Çev. H. Hayrioğlu), İstanbul 2000, s. 142 vd.

[12] Berdzenişvili -Canaşia, age. s. 180; Kırzıoğlu, Kıpçaklar, s. 148 vd.

[13] S. Cikia, Defter-i Mufassal-i Vilâyet-i Gürcistan, Tibilisi 1947.

[14] Kırzıoğlu, Kıpçaklar, s. X.

[15] Kurat, Akdes Nimet, Türk Kavimleri ve Devletleri, s. 83-84.

[16] Y. Zeyrek, Tarih-i Osman Paşa, Ankara 2001.

[17] Y. Zeyrek, age.

[18] İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Ankara 1982, C. 3, s. 59;

İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C. 3, İstanbul 1950, s . 23, 64.

[19] Joseph-Purgstall Hammer, Geschichte Des Osmanischen Reiches, B. 4, Graz 1963, s. 67.

[20] Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi, Ankara 1998, s. 386.

[21] Otar Miminoşvili, Gürcüstan’da Etnografik Yolculuk, Çev. H. Özkan, İstanbul 1999, s. 97.

[22] Tafsilât ve cevaplar için bkz. Yunus Zeyrek, Acaristan ve Acarlar, Ankara 2001.

[23] Evliya Çelebî Seyahatnamesi, C. II, İlk tab’ı, Dersaadet 1214 (İstanbul 1898).

[24] Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, Ankara 1990, s. 4, 249.

[25] Robert Conquest, Stalins Völker Mord (The Nation Killers), Wien 1974, s. 42.

[26] John F. Baddeley, Rusların Kafkasya’yı İstilâsı ve Şeyh Şamil,  (Çev. S. Özden), İstanbul 1989, s. 197.

[27] W. E. D Allen, Kafkas Harekâtı- 1828-1921 Türk-Kafkas Sınırındaki Harplerin Tarihi, Ankara 1966, s. 24;

Kırzıoğlu, Kars Tarihi, İstanbul 1953, s. 549;

[28] Baddeley, age, s. 202-203.

[29] Baddeley, age, s. 204.

[30] Baddeley, age, s. 210.

[31] Baddeley, age, s. 221-222.

[32] Kırzıoğlu, 1855 Kars Zaferi, İstanbul 1953, s. 33.

[33] Kırzıoğlu, age, s. 63-70.

[34] Şamil Gurbanov, Ömer Faik Ne’manzade, Bakı 1992, s. 104-105.

[35] Gurbanov, age,  s. 105.

[36] Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimiz, İstanbul 1953, s. 5-6.

[37] Tafsilat için bkz. Yunus Zeyrek, Ahıska Bölgesi ve Ahıska Türkleri, Ankara 2001.

[38] Zeyrek, age, s. 53-56.

[39] Zeyrek, age, s.57-58.

[40] Asif Hacılı, Geribem Bu Vetende-Ahıska Türklerinin Etnik Medeniyeti, Bakı 1992, s. 25.

[41] Ann Sheehy, The Crimean Tatars, Volga Germans and Meskhetians, Minority Rights Group, Report No.6,  Munich1973.

[42] Der Spiegel, Nr. 24, 12.06.1989.

[43] R. Conquest, age, s. 51, 109

[44] Elizabeth Fuller, Georgian Moslems Deported by Stalins Permitted to Return,  RL Program Sup. Munich Jan. 14 1986.

[45] East  European Newsletter, Vol 3, No. 12, 14 June 1989.

[46] Baddeley, age. s. 222; Allen, age. s. 43.

[47] Sheehy, agm; Annette Bohr, Violence Erupts Between Uzbeks and Meskhetians, RL PRD.

The Economist, June 17 1989.

[48] Şamil Gurbanov, Mesheti Türkleri, Diderginler, Bakı 1990, s. 198 (Trud gazetesi, 8 Eylül 1988′den).

[49] Gurbanov, aynı yazı (İzvestiya, 9 Mayıs 1989′dan).

[50]  A. Piriyev-S. Piriyeva, Ata Yurdum Ahıska, Bakı 2001, s. 37-39.

[51] Sheehy, agm.

[52] Fuller, agm.

[53] Sheehy,  agm.

[54] V. Muhtaroğlu, Türk Yurdu dergisi,  Aralık 1993.

[55] Der Spiegel, Nr. 24, 12 Haziran 1989.

[56] A. Bohr, Özbeklerle Mesketlerin Çatışması, RL PRD.

[57] Gurbanov, agm. (Sovetskaya Rossiya’dan).

[58] Mob power, The Economist, June 17 1989.

[59] Zeyrek, Ahıska Bölgesi ve Ahıska Türkleri, s. 161-169.

[60] Bkz. Ahıska Meselesi ve Gürcistan başlıklı makale.

[61] Tahircan Kukulov, Ahıska Türklerinin Tarihine Bir Nazar, Bakı 1999, s. 89.

[62] Bu konuda daha geniş bilgi için Ahıska Bölgesi Üzerine Araştırmalar adlı kitabımıza bakılmalı.

[63] Buraya alınan şiirler, yazarın  Bu Yolda (Millî Eğitim Bakanlığı yayını, İstanbul 1998) adlı kitabında yer almaktadır.

Ahıska’nın Tarihi” üzerine 4.604 yorum

  1. Pingback: 2019
  2. Pingback: cleantalkorg2.ru
  3. Pingback: #macron #Lassalle
  4. Pingback: a2019-2020
  5. Pingback: facebook
  6. Pingback: facebook1
  7. Pingback: javsearch.mobi
  8. Pingback: emkartofun
  9. Pingback: casino online
  10. Pingback: casino slots
  11. Pingback: casino bonus codes
  12. Pingback: casino games
  13. Pingback: online casino
  14. Pingback: online casinos
  15. Pingback: free casino
  16. Pingback: casino game
  17. Pingback: play casino
  18. Pingback: play online casino
  19. Pingback: free casino games
  20. Pingback: no deposit casino
  21. Pingback: big fish casino
  22. Pingback: casino real money
  23. Pingback: real money casino
  24. Pingback: parx online casino
  25. Pingback: hyper casinos
  26. Pingback: free online casino
  27. Pingback: mgm online casino
  28. Pingback: bovada casino
  29. Pingback: doubledown casino
  30. Pingback: hollywood casino
  31. Pingback: chumba casino
  32. Pingback: firekeepers casino
  33. Pingback: high 5 casino
  34. Pingback: gsn casino
  35. Pingback: gsn casino games
  36. Pingback: gsn casino slots
  37. Pingback: casino blackjack
  38. Pingback: zone online casino
  39. Pingback: real casino
  40. Pingback: las vegas casinos
  41. Pingback: casino games free
  42. Pingback: casino bonus
  43. Pingback: free online slots
  44. Pingback: lady luck
  45. Pingback: free slots games
  46. Pingback: best online casino
  47. Pingback: online gambling
  48. Pingback: slots online
  49. Pingback: online slots
  50. Pingback: real casino slots
  51. Pingback: play slots
  52. Pingback: online slot games
  53. Pingback: vegas casino slots
  54. Pingback: vegas slots online
  55. Pingback: slot games
  56. Pingback: play slots online
  57. Pingback: free slots
  58. Pingback: slots free
  59. Pingback: caesars slots
  60. Pingback: slots free games
  61. Pingback: vegas world slots
  62. Pingback: old vegas slots
  63. Pingback: slots lounge
  64. Pingback: pch slots
  65. Pingback: caesars free slots
  66. Pingback: house of fun slots
  67. Pingback: slots of vegas
  68. Pingback: vegas slots
  69. Pingback: free vegas slots
  70. Pingback: penny slots
  71. Pingback: scatter slots
  72. Pingback: buffalo gold slots
  73. Pingback: liberty slots
  74. Pingback: my vegas slots
  75. Pingback: free slots 777
  76. Pingback: slots games
  77. Pingback: slots games free
  78. Pingback: hypercasinos
  79. Pingback: gambling sites
  80. Pingback: slot machines
  81. Pingback: casinos near me
  82. Pingback: pechanga casino
  83. Pingback: grand falls casino
  84. Pingback: fortune bay casino
  85. Pingback: casinos in iowa
  86. Pingback: plainridge casino
  87. Pingback: royal river casino
  88. Pingback: vegas casino games
  89. Pingback: posh casino online
  90. Pingback: casino online
  91. Pingback: casino slots
  92. Pingback: casino bonus codes
  93. Pingback: casino games
  94. Pingback: online casino
  95. Pingback: online casinos
  96. Pingback: free casino
  97. Pingback: casino game
  98. Pingback: play casino
  99. Pingback: casino play
  100. Pingback: play online casino
  101. Pingback: free casino games
  102. Pingback: no deposit casino
  103. Pingback: big fish casino
  104. Pingback: casino real money
  105. Pingback: real money casino
  106. Pingback: parx online casino
  107. Pingback: hyper casinos
  108. Pingback: free online casino
  109. Pingback: mgm online casino
  110. Pingback: bovada casino
  111. Pingback: doubledown casino
  112. Pingback: hollywood casino
  113. Pingback: chumba casino
  114. Pingback: firekeepers casino
  115. Pingback: high 5 casino
  116. Pingback: gsn casino
  117. Pingback: gsn casino games
  118. Pingback: gsn casino slots
  119. Pingback: casino blackjack
  120. Pingback: zone online casino
  121. Pingback: real casino
  122. Pingback: las vegas casinos
  123. Pingback: casino games free
  124. Pingback: casino bonus
  125. Pingback: free online slots
  126. Pingback: lady luck
  127. Pingback: free slots games
  128. Pingback: best online casino
  129. Pingback: online gambling
  130. Pingback: slots online
  131. Pingback: online slots
  132. Pingback: real casino slots
  133. Pingback: play slots
  134. Pingback: online slot games
  135. Pingback: vegas casino slots
  136. Pingback: vegas slots online
  137. Pingback: slot games
  138. Pingback: play slots online
  139. Pingback: free slots
  140. Pingback: slots free
  141. Pingback: caesars slots
  142. Pingback: slots free games
  143. Pingback: vegas world slots
  144. Pingback: old vegas slots
  145. Pingback: slots lounge
  146. Pingback: pch slots
  147. Pingback: caesars free slots
  148. Pingback: house of fun slots
  149. Pingback: slots of vegas
  150. Pingback: vegas slots
  151. Pingback: free vegas slots
  152. Pingback: penny slots
  153. Pingback: scatter slots
  154. Pingback: buffalo gold slots
  155. Pingback: liberty slots
  156. Pingback: my vegas slots
  157. Pingback: free slots 777
  158. Pingback: slots games
  159. Pingback: slots games free
  160. Pingback: hypercasinos
  161. Pingback: gambling sites
  162. Pingback: slot machines
  163. Pingback: casinos near me
  164. Pingback: pechanga casino
  165. Pingback: fortune bay casino
  166. Pingback: casinos in iowa
  167. Pingback: plainridge casino
  168. Pingback: royal river casino
  169. Pingback: vegas casino games
  170. Pingback: posh casino online
  171. Pingback: casino online
  172. Pingback: casino slots
  173. Pingback: casino bonus codes
  174. Pingback: casino games
  175. Pingback: online casino
  176. Pingback: online casinos
  177. Pingback: free casino
  178. Pingback: casino game
  179. Pingback: play casino
  180. Pingback: casino play
  181. Pingback: play online casino
  182. Pingback: free casino games
  183. Pingback: no deposit casino
  184. Pingback: big fish casino
  185. Pingback: casino real money
  186. Pingback: real money casino
  187. Pingback: parx online casino
  188. Pingback: hyper casinos
  189. Pingback: mgm online casino
  190. Pingback: bovada casino
  191. Pingback: doubledown casino
  192. Pingback: hollywood casino
  193. Pingback: chumba casino
  194. Pingback: firekeepers casino
  195. Pingback: high 5 casino
  196. Pingback: gsn casino
  197. Pingback: gsn casino games
  198. Pingback: gsn casino slots
  199. Pingback: casino blackjack
  200. Pingback: zone online casino
  201. Pingback: real casino
  202. Pingback: las vegas casinos
  203. Pingback: casino games free
  204. Pingback: casino bonus
  205. Pingback: free online slots
  206. Pingback: lady luck
  207. Pingback: free slots games
  208. Pingback: best online casino
  209. Pingback: online gambling
  210. Pingback: slots online
  211. Pingback: online slots
  212. Pingback: real casino slots
  213. Pingback: play slots
  214. Pingback: online slot games
  215. Pingback: vegas casino slots
  216. Pingback: vegas slots online
  217. Pingback: slot games
  218. Pingback: play slots online
  219. Pingback: free slots
  220. Pingback: slots free
  221. Pingback: caesars slots
  222. Pingback: slots free games
  223. Pingback: vegas world slots
  224. Pingback: old vegas slots
  225. Pingback: slots lounge
  226. Pingback: pch slots
  227. Pingback: caesars free slots
  228. Pingback: house of fun slots
  229. Pingback: slots of vegas
  230. Pingback: vegas slots
  231. Pingback: free vegas slots
  232. Pingback: penny slots
  233. Pingback: scatter slots
  234. Pingback: buffalo gold slots
  235. Pingback: liberty slots
  236. Pingback: my vegas slots
  237. Pingback: free slots 777
  238. Pingback: slots games
  239. Pingback: slots games free
  240. Pingback: hypercasinos
  241. Pingback: gambling sites
  242. Pingback: slot machines
  243. Pingback: pechanga casino
  244. Pingback: grand falls casino
  245. Pingback: fortune bay casino
  246. Pingback: casinos in iowa
  247. Pingback: plainridge casino
  248. Pingback: royal river casino
  249. Pingback: vegas casino games
  250. Pingback: posh casino online
  251. Pingback: casino online
  252. Pingback: casino slots
  253. Pingback: casino bonus codes
  254. Pingback: casino games
  255. Pingback: online casinos
  256. Pingback: casino game
  257. Pingback: play casino
  258. Pingback: casino play
  259. Pingback: play online casino
  260. Pingback: free casino games
  261. Pingback: no deposit casino
  262. Pingback: big fish casino
  263. Pingback: casino real money
  264. Pingback: real money casino
  265. Pingback: parx online casino
  266. Pingback: hyper casinos
  267. Pingback: free online casino
  268. Pingback: mgm online casino
  269. Pingback: bovada casino
  270. Pingback: doubledown casino
  271. Pingback: hollywood casino
  272. Pingback: firekeepers casino
  273. Pingback: high 5 casino
  274. Pingback: gsn casino
  275. Pingback: gsn casino games
  276. Pingback: gsn casino slots
  277. Pingback: casino blackjack
  278. Pingback: zone online casino
  279. Pingback: real casino
  280. Pingback: las vegas casinos
  281. Pingback: casino games free
  282. Pingback: casino bonus
  283. Pingback: lady luck
  284. Pingback: free slots games
  285. Pingback: best online casino
  286. Pingback: online gambling
  287. Pingback: slots online
  288. Pingback: online slots
  289. Pingback: real casino slots
  290. Pingback: play slots
  291. Pingback: online slot games
  292. Pingback: vegas casino slots
  293. Pingback: vegas slots online
  294. Pingback: slot games
  295. Pingback: play slots online
  296. Pingback: free slots
  297. Pingback: slots free
  298. Pingback: caesars slots
  299. Pingback: slots free games
  300. Pingback: vegas world slots
  301. Pingback: old vegas slots
  302. Pingback: slots lounge
  303. Pingback: pch slots
  304. Pingback: caesars free slots
  305. Pingback: house of fun slots
  306. Pingback: slots of vegas
  307. Pingback: vegas slots
  308. Pingback: free vegas slots
  309. Pingback: penny slots
  310. Pingback: scatter slots
  311. Pingback: buffalo gold slots
  312. Pingback: liberty slots
  313. Pingback: my vegas slots
  314. Pingback: free slots 777
  315. Pingback: slots games
  316. Pingback: slots games free
  317. Pingback: hypercasinos
  318. Pingback: gambling sites
  319. Pingback: slot machines
  320. Pingback: casinos near me
  321. Pingback: pechanga casino
  322. Pingback: grand falls casino
  323. Pingback: fortune bay casino
  324. Pingback: casinos in iowa
  325. Pingback: plainridge casino
  326. Pingback: royal river casino
  327. Pingback: vegas casino games
  328. Pingback: posh casino online
  329. Pingback: casino online
  330. Pingback: casino slots
  331. Pingback: casino bonus codes
  332. Pingback: casino games
  333. Pingback: online casino
  334. Pingback: online casinos
  335. Pingback: free casino
  336. Pingback: casino game
  337. Pingback: play casino
  338. Pingback: casino play
  339. Pingback: play online casino
  340. Pingback: free casino games
  341. Pingback: no deposit casino
  342. Pingback: big fish casino
  343. Pingback: casino real money
  344. Pingback: real money casino
  345. Pingback: parx online casino
  346. Pingback: hyper casinos
  347. Pingback: free online casino
  348. Pingback: mgm online casino
  349. Pingback: bovada casino
  350. Pingback: doubledown casino
  351. Pingback: hollywood casino
  352. Pingback: chumba casino
  353. Pingback: firekeepers casino
  354. Pingback: high 5 casino
  355. Pingback: gsn casino
  356. Pingback: gsn casino games
  357. Pingback: gsn casino slots
  358. Pingback: casino blackjack
  359. Pingback: zone online casino
  360. Pingback: real casino
  361. Pingback: las vegas casinos
  362. Pingback: casino games free
  363. Pingback: casino bonus
  364. Pingback: free online slots
  365. Pingback: lady luck
  366. Pingback: free slots games
  367. Pingback: best online casino
  368. Pingback: online gambling
  369. Pingback: slots online
  370. Pingback: online slots
  371. Pingback: real casino slots
  372. Pingback: play slots
  373. Pingback: online slot games
  374. Pingback: vegas casino slots
  375. Pingback: vegas slots online
  376. Pingback: slot games
  377. Pingback: play slots online
  378. Pingback: free slots
  379. Pingback: slots free
  380. Pingback: caesars slots
  381. Pingback: slots free games
  382. Pingback: vegas world slots
  383. Pingback: old vegas slots
  384. Pingback: slots lounge
  385. Pingback: pch slots
  386. Pingback: caesars free slots
  387. Pingback: house of fun slots
  388. Pingback: slots of vegas
  389. Pingback: free vegas slots
  390. Pingback: penny slots
  391. Pingback: buffalo gold slots
  392. Pingback: liberty slots
  393. Pingback: my vegas slots
  394. Pingback: free slots 777
  395. Pingback: slots games
  396. Pingback: hypercasinos
  397. Pingback: gambling sites
  398. Pingback: slot machines
  399. Pingback: casinos near me
  400. Pingback: pechanga casino
  401. Pingback: grand falls casino
  402. Pingback: fortune bay casino
  403. Pingback: casinos in iowa
  404. Pingback: plainridge casino
  405. Pingback: royal river casino
  406. Pingback: vegas casino games
  407. Pingback: posh casino online
  408. Pingback: casino online
  409. Pingback: casino slots
  410. Pingback: casino bonus codes
  411. Pingback: casino games
  412. Pingback: online casino
  413. Pingback: online casinos
  414. Pingback: free casino
  415. Pingback: casino game
  416. Pingback: play casino
  417. Pingback: casino play
  418. Pingback: play online casino
  419. Pingback: no deposit casino
  420. Pingback: big fish casino
  421. Pingback: casino real money
  422. Pingback: real money casino
  423. Pingback: parx online casino
  424. Pingback: hyper casinos
  425. Pingback: free online casino
  426. Pingback: mgm online casino
  427. Pingback: bovada casino
  428. Pingback: doubledown casino
  429. Pingback: hollywood casino
  430. Pingback: chumba casino
  431. Pingback: firekeepers casino
  432. Pingback: high 5 casino
  433. Pingback: gsn casino
  434. Pingback: gsn casino games
  435. Pingback: gsn casino slots
  436. Pingback: casino blackjack
  437. Pingback: casino online
  438. Pingback: casino slots
  439. Pingback: casino bonus codes
  440. Pingback: online casino
  441. Pingback: online casinos
  442. Pingback: free casino
  443. Pingback: casino game
  444. Pingback: casino play
  445. Pingback: play online casino
  446. Pingback: free casino games
  447. Pingback: big fish casino
  448. Pingback: casino real money
  449. Pingback: real money casino
  450. Pingback: parx online casino
  451. Pingback: hyper casinos
  452. Pingback: free online casino
  453. Pingback: mgm online casino
  454. Pingback: bovada casino
  455. Pingback: doubledown casino
  456. Pingback: hollywood casino
  457. Pingback: chumba casino
  458. Pingback: firekeepers casino
  459. Pingback: high 5 casino
  460. Pingback: gsn casino
  461. Pingback: gsn casino games
  462. Pingback: gsn casino slots
  463. Pingback: casino blackjack
  464. Pingback: zone online casino
  465. Pingback: real casino
  466. Pingback: las vegas casinos
  467. Pingback: casino games free
  468. Pingback: casino bonus
  469. Pingback: free online slots
  470. Pingback: lady luck
  471. Pingback: free slots games
  472. Pingback: best online casino
  473. Pingback: online gambling
  474. Pingback: slots online
  475. Pingback: online slots
  476. Pingback: real casino slots
  477. Pingback: play slots
  478. Pingback: online slot games
  479. Pingback: vegas casino slots
  480. Pingback: vegas slots online
  481. Pingback: slot games
  482. Pingback: play slots online
  483. Pingback: free slots
  484. Pingback: slots free
  485. Pingback: caesars slots
  486. Pingback: slots free games
  487. Pingback: vegas world slots
  488. Pingback: old vegas slots
  489. Pingback: slots lounge
  490. Pingback: pch slots
  491. Pingback: caesars free slots
  492. Pingback: house of fun slots
  493. Pingback: vegas slots
  494. Pingback: free vegas slots
  495. Pingback: penny slots
  496. Pingback: scatter slots
  497. Pingback: buffalo gold slots
  498. Pingback: liberty slots
  499. Pingback: my vegas slots
  500. Pingback: free slots 777
  501. Pingback: slots games
  502. Pingback: slots games free
  503. Pingback: hypercasinos
  504. Pingback: gambling sites
  505. Pingback: slot machines
  506. Pingback: casinos near me
  507. Pingback: pechanga casino
  508. Pingback: grand falls casino
  509. Pingback: fortune bay casino
  510. Pingback: casinos in iowa
  511. Pingback: plainridge casino
  512. Pingback: royal river casino
  513. Pingback: vegas casino games
  514. Pingback: posh casino online
  515. Pingback: casino online
  516. Pingback: casino slots
  517. Pingback: casino bonus codes
  518. Pingback: casino games
  519. Pingback: online casino
  520. Pingback: online casinos
  521. Pingback: free casino
  522. Pingback: casino game
  523. Pingback: play casino
  524. Pingback: play online casino
  525. Pingback: free casino games
  526. Pingback: no deposit casino
  527. Pingback: big fish casino
  528. Pingback: casino real money
  529. Pingback: real money casino
  530. Pingback: parx online casino
  531. Pingback: hyper casinos
  532. Pingback: free online casino
  533. Pingback: mgm online casino
  534. Pingback: bovada casino
  535. Pingback: doubledown casino
  536. Pingback: hollywood casino
  537. Pingback: chumba casino
  538. Pingback: firekeepers casino
  539. Pingback: gsn casino
  540. Pingback: gsn casino games
  541. Pingback: gsn casino slots
  542. Pingback: casino blackjack
  543. Pingback: zone online casino
  544. Pingback: real casino
  545. Pingback: las vegas casinos
  546. Pingback: casino games free
  547. Pingback: casino bonus
  548. Pingback: lady luck
  549. Pingback: free slots games
  550. Pingback: best online casino
  551. Pingback: slots online
  552. Pingback: online slots
  553. Pingback: real casino slots
  554. Pingback: play slots
  555. Pingback: online slot games
  556. Pingback: vegas casino slots
  557. Pingback: vegas slots online
  558. Pingback: slot games
  559. Pingback: play slots online
  560. Pingback: free slots
  561. Pingback: slots free
  562. Pingback: caesars slots
  563. Pingback: slots free games
  564. Pingback: vegas world slots
  565. Pingback: old vegas slots
  566. Pingback: slots lounge
  567. Pingback: pch slots
  568. Pingback: caesars free slots
  569. Pingback: house of fun slots
  570. Pingback: slots of vegas
  571. Pingback: vegas slots
  572. Pingback: free vegas slots
  573. Pingback: penny slots
  574. Pingback: scatter slots
  575. Pingback: buffalo gold slots
  576. Pingback: liberty slots
  577. Pingback: my vegas slots
  578. Pingback: slots games
  579. Pingback: slots games free
  580. Pingback: hypercasinos
  581. Pingback: gambling sites
  582. Pingback: slot machines
  583. Pingback: casinos near me
  584. Pingback: pechanga casino
  585. Pingback: grand falls casino
  586. Pingback: fortune bay casino
  587. Pingback: casinos in iowa
  588. Pingback: royal river casino
  589. Pingback: vegas casino games
  590. Pingback: posh casino online
  591. Pingback: casino online
  592. Pingback: casino slots
  593. Pingback: casino bonus codes
  594. Pingback: casino games
  595. Pingback: online casinos
  596. Pingback: play casino
  597. Pingback: casino play
  598. Pingback: play online casino
  599. Pingback: free casino games
  600. Pingback: no deposit casino
  601. Pingback: big fish casino
  602. Pingback: casino real money
  603. Pingback: real money casino
  604. Pingback: parx online casino
  605. Pingback: hyper casinos
  606. Pingback: free online casino
  607. Pingback: mgm online casino
  608. Pingback: bovada casino
  609. Pingback: doubledown casino
  610. Pingback: hollywood casino
  611. Pingback: chumba casino
  612. Pingback: firekeepers casino
  613. Pingback: high 5 casino
  614. Pingback: gsn casino
  615. Pingback: gsn casino games
  616. Pingback: gsn casino slots
  617. Pingback: casino blackjack
  618. Pingback: zone online casino
  619. Pingback: real casino
  620. Pingback: las vegas casinos
  621. Pingback: casino games free
  622. Pingback: casino bonus
  623. Pingback: lady luck
  624. Pingback: free slots games
  625. Pingback: best online casino
  626. Pingback: online gambling
  627. Pingback: slots online
  628. Pingback: online slots
  629. Pingback: real casino slots
  630. Pingback: play slots
  631. Pingback: online slot games
  632. Pingback: vegas casino slots
  633. Pingback: vegas slots online
  634. Pingback: slot games
  635. Pingback: free slots
  636. Pingback: slots free
  637. Pingback: caesars slots
  638. Pingback: slots free games
  639. Pingback: vegas world slots
  640. Pingback: old vegas slots
  641. Pingback: slots lounge
  642. Pingback: pch slots
  643. Pingback: caesars free slots
  644. Pingback: house of fun slots
  645. Pingback: slots of vegas
  646. Pingback: vegas slots
  647. Pingback: free vegas slots
  648. Pingback: scatter slots
  649. Pingback: buffalo gold slots
  650. Pingback: liberty slots
  651. Pingback: my vegas slots
  652. Pingback: free slots 777
  653. Pingback: slots games
  654. Pingback: slots games free
  655. Pingback: hypercasinos
  656. Pingback: gambling sites
  657. Pingback: slot machines
  658. Pingback: casinos near me
  659. Pingback: pechanga casino
  660. Pingback: grand falls casino
  661. Pingback: fortune bay casino
  662. Pingback: casinos in iowa
  663. Pingback: plainridge casino
  664. Pingback: royal river casino
  665. Pingback: vegas casino games
  666. Pingback: posh casino online
  667. Pingback: casino online
  668. Pingback: casino slots
  669. Pingback: casino bonus codes
  670. Pingback: casino games
  671. Pingback: online casino
  672. Pingback: online casinos
  673. Pingback: free casino
  674. Pingback: casino game
  675. Pingback: play casino
  676. Pingback: casino play
  677. Pingback: play online casino
  678. Pingback: free casino games
  679. Pingback: no deposit casino
  680. Pingback: big fish casino
  681. Pingback: real money casino
  682. Pingback: parx online casino
  683. Pingback: hyper casinos
  684. Pingback: free online casino
  685. Pingback: mgm online casino
  686. Pingback: bovada casino
  687. Pingback: doubledown casino
  688. Pingback: hollywood casino
  689. Pingback: chumba casino
  690. Pingback: firekeepers casino
  691. Pingback: gsn casino
  692. Pingback: gsn casino games
  693. Pingback: gsn casino slots
  694. Pingback: casino blackjack
  695. Pingback: zone online casino
  696. Pingback: real casino
  697. Pingback: las vegas casinos
  698. Pingback: casino games free
  699. Pingback: casino bonus
  700. Pingback: free online slots
  701. Pingback: lady luck
  702. Pingback: free slots games
  703. Pingback: best online casino
  704. Pingback: online gambling
  705. Pingback: slots online
  706. Pingback: online slots
  707. Pingback: real casino slots
  708. Pingback: play slots
  709. Pingback: online slot games
  710. Pingback: vegas slots online
  711. Pingback: slot games
  712. Pingback: play slots online
  713. Pingback: free slots
  714. Pingback: slots free
  715. Pingback: caesars slots
  716. Pingback: slots free games
  717. Pingback: vegas world slots
  718. Pingback: old vegas slots
  719. Pingback: slots lounge
  720. Pingback: pch slots
  721. Pingback: caesars free slots
  722. Pingback: house of fun slots
  723. Pingback: slots of vegas
  724. Pingback: vegas slots
  725. Pingback: free vegas slots
  726. Pingback: penny slots
  727. Pingback: scatter slots
  728. Pingback: buffalo gold slots
  729. Pingback: liberty slots
  730. Pingback: my vegas slots
  731. Pingback: free slots 777
  732. Pingback: slots games
  733. Pingback: slots games free
  734. Pingback: hypercasinos
  735. Pingback: gambling sites
  736. Pingback: slot machines
  737. Pingback: casinos near me
  738. Pingback: pechanga casino
  739. Pingback: grand falls casino
  740. Pingback: fortune bay casino
  741. Pingback: casinos in iowa
  742. Pingback: plainridge casino
  743. Pingback: casino slots
  744. Pingback: casino bonus codes
  745. Pingback: casino games
  746. Pingback: online casino
  747. Pingback: online casinos
  748. Pingback: free casino
  749. Pingback: play casino
  750. Pingback: play online casino
  751. Pingback: free casino games
  752. Pingback: no deposit casino
  753. Pingback: big fish casino
  754. Pingback: casino real money
  755. Pingback: real money casino
  756. Pingback: parx online casino
  757. Pingback: free online casino
  758. Pingback: bovada casino
  759. Pingback: hollywood casino
  760. Pingback: chumba casino
  761. Pingback: firekeepers casino
  762. Pingback: gsn casino
  763. Pingback: gsn casino games
  764. Pingback: gsn casino slots
  765. Pingback: casino blackjack
  766. Pingback: zone online casino
  767. Pingback: real casino
  768. Pingback: casino games free
  769. Pingback: casino bonus
  770. Pingback: free online slots
  771. Pingback: lady luck
  772. Pingback: best online casino
  773. Pingback: online gambling
  774. Pingback: slots online
  775. Pingback: online slots
  776. Pingback: real casino slots
  777. Pingback: online slot games
  778. Pingback: vegas casino slots
  779. Pingback: slot games
  780. Pingback: play slots online
  781. Pingback: free slots
  782. Pingback: slots free
  783. Pingback: caesars slots
  784. Pingback: slots free games
  785. Pingback: vegas world slots
  786. Pingback: old vegas slots
  787. Pingback: slots lounge
  788. Pingback: pch slots
  789. Pingback: caesars free slots
  790. Pingback: house of fun slots
  791. Pingback: slots of vegas
  792. Pingback: vegas slots
  793. Pingback: free vegas slots
  794. Pingback: scatter slots
  795. Pingback: buffalo gold slots
  796. Pingback: liberty slots
  797. Pingback: my vegas slots
  798. Pingback: free slots 777
  799. Pingback: slots games
  800. Pingback: slots games free
  801. Pingback: hypercasinos
  802. Pingback: gambling sites
  803. Pingback: slot machines
  804. Pingback: casinos near me
  805. Pingback: pechanga casino
  806. Pingback: grand falls casino
  807. Pingback: fortune bay casino
  808. Pingback: casinos in iowa
  809. Pingback: plainridge casino
  810. Pingback: royal river casino
  811. Pingback: vegas casino games
  812. Pingback: posh casino online
  813. Pingback: casino slots
  814. Pingback: casino bonus codes
  815. Pingback: casino games
  816. Pingback: online casino
  817. Pingback: online casinos
  818. Pingback: free casino
  819. Pingback: casino game
  820. Pingback: play casino
  821. Pingback: casino play
  822. Pingback: play online casino
  823. Pingback: free casino games
  824. Pingback: no deposit casino
  825. Pingback: big fish casino
  826. Pingback: casino real money
  827. Pingback: real money casino
  828. Pingback: parx online casino
  829. Pingback: hyper casinos
  830. Pingback: free online casino
  831. Pingback: mgm online casino
  832. Pingback: bovada casino
  833. Pingback: hollywood casino
  834. Pingback: chumba casino
  835. Pingback: firekeepers casino
  836. Pingback: gsn casino
  837. Pingback: gsn casino games
  838. Pingback: gsn casino slots
  839. Pingback: casino blackjack
  840. Pingback: zone online casino
  841. Pingback: real casino
  842. Pingback: las vegas casinos
  843. Pingback: casino games free
  844. Pingback: casino bonus
  845. Pingback: free online slots
  846. Pingback: lady luck
  847. Pingback: free slots games
  848. Pingback: best online casino
  849. Pingback: online gambling
  850. Pingback: slots online
  851. Pingback: online slots
  852. Pingback: real casino slots
  853. Pingback: play slots
  854. Pingback: online slot games
  855. Pingback: vegas casino slots
  856. Pingback: vegas slots online
  857. Pingback: slot games
  858. Pingback: play slots online
  859. Pingback: free slots
  860. Pingback: slots free
  861. Pingback: caesars slots
  862. Pingback: slots free games
  863. Pingback: vegas world slots
  864. Pingback: old vegas slots
  865. Pingback: slots lounge
  866. Pingback: pch slots
  867. Pingback: caesars free slots
  868. Pingback: house of fun slots
  869. Pingback: slots of vegas
  870. Pingback: free vegas slots
  871. Pingback: penny slots
  872. Pingback: scatter slots
  873. Pingback: buffalo gold slots
  874. Pingback: liberty slots
  875. Pingback: my vegas slots
  876. Pingback: free slots 777
  877. Pingback: slots games free
  878. Pingback: hypercasinos
  879. Pingback: slot machines
  880. Pingback: casinos near me
  881. Pingback: pechanga casino
  882. Pingback: grand falls casino
  883. Pingback: fortune bay casino
  884. Pingback: casinos in iowa
  885. Pingback: plainridge casino
  886. Pingback: royal river casino
  887. Pingback: vegas casino games
  888. Pingback: posh casino online
  889. Pingback: casino online
  890. Pingback: casino slots
  891. Pingback: casino bonus codes
  892. Pingback: casino games
  893. Pingback: online casino
  894. Pingback: online casinos
  895. Pingback: free casino
  896. Pingback: casino game
  897. Pingback: play casino
  898. Pingback: casino play
  899. Pingback: play online casino
  900. Pingback: free casino games
  901. Pingback: no deposit casino
  902. Pingback: big fish casino
  903. Pingback: casino real money
  904. Pingback: real money casino
  905. Pingback: parx online casino
  906. Pingback: hyper casinos
  907. Pingback: free online casino
  908. Pingback: mgm online casino
  909. Pingback: bovada casino
  910. Pingback: doubledown casino
  911. Pingback: firekeepers casino
  912. Pingback: high 5 casino
  913. Pingback: gsn casino
  914. Pingback: gsn casino slots
  915. Pingback: casino blackjack
  916. Pingback: zone online casino
  917. Pingback: real casino
  918. Pingback: las vegas casinos
  919. Pingback: casino games free
  920. Pingback: casino bonus
  921. Pingback: free online slots
  922. Pingback: lady luck
  923. Pingback: free slots games
  924. Pingback: best online casino
  925. Pingback: online gambling
  926. Pingback: slots online
  927. Pingback: online slots
  928. Pingback: play slots
  929. Pingback: online slot games
  930. Pingback: vegas casino slots
  931. Pingback: vegas slots online
  932. Pingback: slot games
  933. Pingback: free slots
  934. Pingback: slots free
  935. Pingback: caesars slots
  936. Pingback: slots free games
  937. Pingback: vegas world slots
  938. Pingback: old vegas slots
  939. Pingback: slots lounge
  940. Pingback: pch slots
  941. Pingback: caesars free slots
  942. Pingback: house of fun slots
  943. Pingback: slots of vegas
  944. Pingback: vegas slots
  945. Pingback: free vegas slots
  946. Pingback: penny slots
  947. Pingback: scatter slots
  948. Pingback: buffalo gold slots
  949. Pingback: liberty slots
  950. Pingback: my vegas slots
  951. Pingback: free slots 777
  952. Pingback: slots games
  953. Pingback: slots games free
  954. Pingback: gambling sites
  955. Pingback: slot machines
  956. Pingback: casinos near me
  957. Pingback: pechanga casino
  958. Pingback: grand falls casino
  959. Pingback: fortune bay casino
  960. Pingback: casinos in iowa
  961. Pingback: plainridge casino
  962. Pingback: royal river casino
  963. Pingback: vegas casino games
  964. Pingback: posh casino online
  965. Pingback: casino online
  966. Pingback: casino slots
  967. Pingback: casino bonus codes
  968. Pingback: online casino
  969. Pingback: online casinos
  970. Pingback: free casino
  971. Pingback: casino game
  972. Pingback: play casino
  973. Pingback: casino play
  974. Pingback: play online casino
  975. Pingback: big fish casino
  976. Pingback: casino real money
  977. Pingback: real money casino
  978. Pingback: parx online casino
  979. Pingback: hyper casinos
  980. Pingback: free online casino
  981. Pingback: bovada casino
  982. Pingback: doubledown casino
  983. Pingback: hollywood casino
  984. Pingback: chumba casino
  985. Pingback: firekeepers casino
  986. Pingback: high 5 casino
  987. Pingback: gsn casino
  988. Pingback: gsn casino games
  989. Pingback: gsn casino slots
  990. Pingback: casino blackjack
  991. Pingback: zone online casino
  992. Pingback: real casino
  993. Pingback: las vegas casinos
  994. Pingback: casino games free
  995. Pingback: free online slots
  996. Pingback: lady luck
  997. Pingback: free slots games
  998. Pingback: best online casino
  999. Pingback: online gambling
  1000. Pingback: slots online
  1001. Pingback: online slots
  1002. Pingback: real casino slots
  1003. Pingback: play slots
  1004. Pingback: online slot games
  1005. Pingback: vegas casino slots
  1006. Pingback: vegas slots online
  1007. Pingback: slot games
  1008. Pingback: play slots online
  1009. Pingback: free slots
  1010. Pingback: slots free
  1011. Pingback: caesars slots
  1012. Pingback: slots free games
  1013. Pingback: vegas world slots
  1014. Pingback: old vegas slots
  1015. Pingback: pch slots
  1016. Pingback: caesars free slots
  1017. Pingback: house of fun slots
  1018. Pingback: slots of vegas
  1019. Pingback: vegas slots
  1020. Pingback: free vegas slots
  1021. Pingback: penny slots
  1022. Pingback: scatter slots
  1023. Pingback: buffalo gold slots
  1024. Pingback: liberty slots
  1025. Pingback: my vegas slots
  1026. Pingback: slots games
  1027. Pingback: slots games free
  1028. Pingback: hypercasinos
  1029. Pingback: gambling sites
  1030. Pingback: slot machines
  1031. Pingback: casinos near me
  1032. Pingback: pechanga casino
  1033. Pingback: grand falls casino
  1034. Pingback: fortune bay casino
  1035. Pingback: casinos in iowa
  1036. Pingback: plainridge casino
  1037. Pingback: royal river casino
  1038. Pingback: casino online
  1039. Pingback: casino slots
  1040. Pingback: casino bonus codes
  1041. Pingback: casino games
  1042. Pingback: online casino
  1043. Pingback: online casinos
  1044. Pingback: free casino
  1045. Pingback: casino game
  1046. Pingback: play casino
  1047. Pingback: casino play
  1048. Pingback: play online casino
  1049. Pingback: free casino games
  1050. Pingback: no deposit casino
  1051. Pingback: casino real money
  1052. Pingback: parx online casino
  1053. Pingback: hyper casinos
  1054. Pingback: free online casino
  1055. Pingback: bovada casino
  1056. Pingback: hollywood casino
  1057. Pingback: chumba casino
  1058. Pingback: firekeepers casino
  1059. Pingback: high 5 casino
  1060. Pingback: gsn casino
  1061. Pingback: gsn casino games
  1062. Pingback: gsn casino slots
  1063. Pingback: casino blackjack
  1064. Pingback: zone online casino
  1065. Pingback: las vegas casinos
  1066. Pingback: casino games free
  1067. Pingback: casino bonus
  1068. Pingback: free online slots
  1069. Pingback: lady luck
  1070. Pingback: free slots games
  1071. Pingback: best online casino
  1072. Pingback: slots online
  1073. Pingback: online slots
  1074. Pingback: real casino slots
  1075. Pingback: play slots
  1076. Pingback: online slot games
  1077. Pingback: vegas casino slots
  1078. Pingback: vegas slots online
  1079. Pingback: slot games
  1080. Pingback: play slots online
  1081. Pingback: free slots
  1082. Pingback: slots free
  1083. Pingback: caesars slots
  1084. Pingback: vegas world slots
  1085. Pingback: old vegas slots
  1086. Pingback: slots lounge
  1087. Pingback: pch slots
  1088. Pingback: caesars free slots
  1089. Pingback: house of fun slots
  1090. Pingback: vegas slots
  1091. Pingback: free vegas slots
  1092. Pingback: penny slots
  1093. Pingback: scatter slots
  1094. Pingback: buffalo gold slots
  1095. Pingback: liberty slots
  1096. Pingback: my vegas slots
  1097. Pingback: free slots 777
  1098. Pingback: slots games
  1099. Pingback: slots games free
  1100. Pingback: hypercasinos
  1101. Pingback: gambling sites
  1102. Pingback: slot machines
  1103. Pingback: casinos near me
  1104. Pingback: pechanga casino
  1105. Pingback: grand falls casino
  1106. Pingback: fortune bay casino
  1107. Pingback: plainridge casino
  1108. Pingback: royal river casino
  1109. Pingback: vegas casino games
  1110. Pingback: posh casino online
  1111. Pingback: casino online
  1112. Pingback: casino games
  1113. Pingback: online casino
  1114. Pingback: online casinos
  1115. Pingback: free casino
  1116. Pingback: casino game
  1117. Pingback: play casino
  1118. Pingback: casino play
  1119. Pingback: play online casino
  1120. Pingback: no deposit casino
  1121. Pingback: real money casino
  1122. Pingback: parx online casino
  1123. Pingback: hyper casinos
  1124. Pingback: free online casino
  1125. Pingback: mgm online casino
  1126. Pingback: doubledown casino
  1127. Pingback: firekeepers casino
  1128. Pingback: high 5 casino
  1129. Pingback: gsn casino
  1130. Pingback: gsn casino slots
  1131. Pingback: casino blackjack
  1132. Pingback: zone online casino
  1133. Pingback: real casino
  1134. Pingback: las vegas casinos
  1135. Pingback: casino games free
  1136. Pingback: casino bonus
  1137. Pingback: free online slots
  1138. Pingback: lady luck
  1139. Pingback: free slots games
  1140. Pingback: best online casino
  1141. Pingback: online gambling
  1142. Pingback: slots online
  1143. Pingback: real casino slots
  1144. Pingback: play slots
  1145. Pingback: online slot games
  1146. Pingback: vegas casino slots
  1147. Pingback: slot games
  1148. Pingback: free slots
  1149. Pingback: slots free
  1150. Pingback: caesars slots
  1151. Pingback: vegas world slots
  1152. Pingback: old vegas slots
  1153. Pingback: slots lounge
  1154. Pingback: pch slots
  1155. Pingback: caesars free slots
  1156. Pingback: house of fun slots
  1157. Pingback: slots of vegas
  1158. Pingback: vegas slots
  1159. Pingback: free vegas slots
  1160. Pingback: penny slots
  1161. Pingback: scatter slots
  1162. Pingback: buffalo gold slots
  1163. Pingback: liberty slots
  1164. Pingback: my vegas slots
  1165. Pingback: free slots 777
  1166. Pingback: slots games
  1167. Pingback: slots games free
  1168. Pingback: gambling sites
  1169. Pingback: slot machines
  1170. Pingback: casinos near me
  1171. Pingback: pechanga casino
  1172. Pingback: grand falls casino
  1173. Pingback: fortune bay casino
  1174. Pingback: casinos in iowa
  1175. Pingback: plainridge casino
  1176. Pingback: royal river casino
  1177. Pingback: vegas casino games
  1178. Pingback: posh casino online
  1179. Pingback: casino online
  1180. Pingback: casino slots
  1181. Pingback: casino bonus codes
  1182. Pingback: casino games
  1183. Pingback: online casino
  1184. Pingback: online casinos
  1185. Pingback: free casino
  1186. Pingback: casino game
  1187. Pingback: play casino
  1188. Pingback: casino play
  1189. Pingback: play online casino
  1190. Pingback: free casino games
  1191. Pingback: no deposit casino
  1192. Pingback: big fish casino
  1193. Pingback: casino real money
  1194. Pingback: real money casino
  1195. Pingback: parx online casino
  1196. Pingback: hyper casinos
  1197. Pingback: free online casino
  1198. Pingback: mgm online casino
  1199. Pingback: hollywood casino
  1200. Pingback: chumba casino
  1201. Pingback: firekeepers casino
  1202. Pingback: high 5 casino
  1203. Pingback: gsn casino
  1204. Pingback: gsn casino games
  1205. Pingback: gsn casino slots
  1206. Pingback: casino blackjack
  1207. Pingback: zone online casino
  1208. Pingback: las vegas casinos
  1209. Pingback: casino games free
  1210. Pingback: free online slots
  1211. Pingback: lady luck
  1212. Pingback: free slots games
  1213. Pingback: best online casino
  1214. Pingback: online gambling
  1215. Pingback: slots online
  1216. Pingback: online slots
  1217. Pingback: real casino slots
  1218. Pingback: play slots
  1219. Pingback: online slot games
  1220. Pingback: vegas casino slots
  1221. Pingback: vegas slots online
  1222. Pingback: slot games
  1223. Pingback: play slots online
  1224. Pingback: free slots
  1225. Pingback: slots free games
  1226. Pingback: old vegas slots
  1227. Pingback: slots lounge
  1228. Pingback: pch slots
  1229. Pingback: caesars free slots
  1230. Pingback: house of fun slots
  1231. Pingback: slots of vegas
  1232. Pingback: vegas slots
  1233. Pingback: free vegas slots
  1234. Pingback: buffalo gold slots
  1235. Pingback: liberty slots
  1236. Pingback: my vegas slots
  1237. Pingback: free slots 777
  1238. Pingback: slots games
  1239. Pingback: slots games free
  1240. Pingback: hypercasinos
  1241. Pingback: gambling sites
  1242. Pingback: slot machines
  1243. Pingback: casinos near me
  1244. Pingback: pechanga casino
  1245. Pingback: grand falls casino
  1246. Pingback: fortune bay casino
  1247. Pingback: casinos in iowa
  1248. Pingback: plainridge casino
  1249. Pingback: royal river casino
  1250. Pingback: vegas casino games
  1251. Pingback: casino online
  1252. Pingback: casino slots
  1253. Pingback: casino bonus codes
  1254. Pingback: casino games
  1255. Pingback: online casino
  1256. Pingback: free casino
  1257. Pingback: casino game
  1258. Pingback: play casino
  1259. Pingback: casino play
  1260. Pingback: play online casino
  1261. Pingback: free casino games
  1262. Pingback: casino real money
  1263. Pingback: real money casino
  1264. Pingback: parx online casino
  1265. Pingback: hyper casinos
  1266. Pingback: free online casino
  1267. Pingback: mgm online casino
  1268. Pingback: bovada casino
  1269. Pingback: doubledown casino
  1270. Pingback: hollywood casino
  1271. Pingback: chumba casino
  1272. Pingback: firekeepers casino
  1273. Pingback: high 5 casino
  1274. Pingback: gsn casino
  1275. Pingback: gsn casino games
  1276. Pingback: gsn casino slots
  1277. Pingback: casino blackjack
  1278. Pingback: zone online casino
  1279. Pingback: real casino
  1280. Pingback: las vegas casinos
  1281. Pingback: casino games free
  1282. Pingback: casino bonus
  1283. Pingback: lady luck
  1284. Pingback: free slots games
  1285. Pingback: best online casino
  1286. Pingback: online gambling
  1287. Pingback: slots online
  1288. Pingback: real casino slots
  1289. Pingback: play slots
  1290. Pingback: online slot games
  1291. Pingback: vegas casino slots
  1292. Pingback: vegas slots online
  1293. Pingback: slot games
  1294. Pingback: free slots
  1295. Pingback: slots free
  1296. Pingback: caesars slots
  1297. Pingback: slots free games
  1298. Pingback: vegas world slots
  1299. Pingback: old vegas slots
  1300. Pingback: slots lounge
  1301. Pingback: pch slots
  1302. Pingback: caesars free slots
  1303. Pingback: house of fun slots
  1304. Pingback: slots of vegas
  1305. Pingback: vegas slots
  1306. Pingback: free vegas slots
  1307. Pingback: penny slots
  1308. Pingback: buffalo gold slots
  1309. Pingback: liberty slots
  1310. Pingback: my vegas slots
  1311. Pingback: free slots 777
  1312. Pingback: slots games
  1313. Pingback: hypercasinos
  1314. Pingback: pechanga casino
  1315. Pingback: grand falls casino
  1316. Pingback: fortune bay casino
  1317. Pingback: casinos in iowa
  1318. Pingback: plainridge casino
  1319. Pingback: vegas casino games
  1320. Pingback: posh casino online
  1321. Pingback: casino online
  1322. Pingback: casino slots
  1323. Pingback: casino bonus codes
  1324. Pingback: casino games
  1325. Pingback: online casino
  1326. Pingback: online casinos
  1327. Pingback: free casino
  1328. Pingback: casino game
  1329. Pingback: play casino
  1330. Pingback: play online casino
  1331. Pingback: free casino games
  1332. Pingback: no deposit casino
  1333. Pingback: big fish casino
  1334. Pingback: casino real money
  1335. Pingback: real money casino
  1336. Pingback: parx online casino
  1337. Pingback: hyper casinos
  1338. Pingback: free online casino
  1339. Pingback: mgm online casino
  1340. Pingback: doubledown casino
  1341. Pingback: hollywood casino
  1342. Pingback: chumba casino
  1343. Pingback: firekeepers casino
  1344. Pingback: high 5 casino
  1345. Pingback: gsn casino
  1346. Pingback: gsn casino games
  1347. Pingback: gsn casino slots
  1348. Pingback: zone online casino
  1349. Pingback: real casino
  1350. Pingback: casino games free
  1351. Pingback: casino bonus
  1352. Pingback: free online slots
  1353. Pingback: lady luck
  1354. Pingback: free slots games
  1355. Pingback: best online casino
  1356. Pingback: online gambling
  1357. Pingback: slots online
  1358. Pingback: online slots
  1359. Pingback: real casino slots
  1360. Pingback: play slots
  1361. Pingback: online slot games
  1362. Pingback: vegas slots online
  1363. Pingback: play slots online
  1364. Pingback: free slots
  1365. Pingback: slots free
  1366. Pingback: caesars slots
  1367. Pingback: slots free games
  1368. Pingback: vegas world slots
  1369. Pingback: old vegas slots
  1370. Pingback: caesars free slots
  1371. Pingback: house of fun slots
  1372. Pingback: slots of vegas
  1373. Pingback: free vegas slots
  1374. Pingback: penny slots
  1375. Pingback: scatter slots
  1376. Pingback: buffalo gold slots
  1377. Pingback: liberty slots
  1378. Pingback: my vegas slots
  1379. Pingback: slots games
  1380. Pingback: slots games free
  1381. Pingback: gambling sites
  1382. Pingback: slot machines
  1383. Pingback: casinos near me
  1384. Pingback: pechanga casino
  1385. Pingback: grand falls casino
  1386. Pingback: casinos in iowa
  1387. Pingback: plainridge casino
  1388. Pingback: royal river casino
  1389. Pingback: vegas casino games
  1390. Pingback: posh casino online
  1391. Pingback: casino slots
  1392. Pingback: casino bonus codes
  1393. Pingback: casino games
  1394. Pingback: online casino
  1395. Pingback: online casinos
  1396. Pingback: free casino
  1397. Pingback: casino game
  1398. Pingback: play casino
  1399. Pingback: casino play
  1400. Pingback: play online casino
  1401. Pingback: free casino games
  1402. Pingback: big fish casino
  1403. Pingback: real money casino
  1404. Pingback: parx online casino
  1405. Pingback: hyper casinos
  1406. Pingback: free online casino
  1407. Pingback: mgm online casino
  1408. Pingback: bovada casino
  1409. Pingback: doubledown casino
  1410. Pingback: hollywood casino
  1411. Pingback: chumba casino
  1412. Pingback: firekeepers casino
  1413. Pingback: high 5 casino
  1414. Pingback: gsn casino
  1415. Pingback: gsn casino games
  1416. Pingback: gsn casino slots
  1417. Pingback: casino blackjack
  1418. Pingback: zone online casino
  1419. Pingback: real casino
  1420. Pingback: las vegas casinos
  1421. Pingback: casino games free
  1422. Pingback: casino bonus
  1423. Pingback: lady luck
  1424. Pingback: free slots games
  1425. Pingback: best online casino
  1426. Pingback: online gambling
  1427. Pingback: slots online
  1428. Pingback: real casino slots
  1429. Pingback: play slots
  1430. Pingback: online slot games
  1431. Pingback: vegas slots online
  1432. Pingback: slot games
  1433. Pingback: free slots
  1434. Pingback: slots free
  1435. Pingback: slots free games
  1436. Pingback: old vegas slots
  1437. Pingback: pch slots
  1438. Pingback: caesars free slots
  1439. Pingback: house of fun slots
  1440. Pingback: slots of vegas
  1441. Pingback: vegas slots
  1442. Pingback: free vegas slots
  1443. Pingback: penny slots
  1444. Pingback: scatter slots
  1445. Pingback: buffalo gold slots
  1446. Pingback: liberty slots
  1447. Pingback: my vegas slots
  1448. Pingback: free slots 777
  1449. Pingback: slots games
  1450. Pingback: slots games free
  1451. Pingback: hypercasinos
  1452. Pingback: gambling sites
  1453. Pingback: slot machines
  1454. Pingback: casinos near me
  1455. Pingback: grand falls casino
  1456. Pingback: fortune bay casino
  1457. Pingback: casinos in iowa
  1458. Pingback: royal river casino
  1459. Pingback: posh casino online
  1460. Pingback: casino online
  1461. Pingback: casino slots
  1462. Pingback: casino bonus codes
  1463. Pingback: casino games
  1464. Pingback: online casino
  1465. Pingback: online casinos
  1466. Pingback: free casino
  1467. Pingback: casino game
  1468. Pingback: play casino
  1469. Pingback: casino play
  1470. Pingback: free casino games
  1471. Pingback: big fish casino
  1472. Pingback: real money casino
  1473. Pingback: parx online casino
  1474. Pingback: hyper casinos
  1475. Pingback: mgm online casino
  1476. Pingback: doubledown casino
  1477. Pingback: hollywood casino
  1478. Pingback: chumba casino
  1479. Pingback: firekeepers casino
  1480. Pingback: gsn casino games
  1481. Pingback: gsn casino slots
  1482. Pingback: casino blackjack
  1483. Pingback: real casino
  1484. Pingback: casino games free
  1485. Pingback: free online slots
  1486. Pingback: lady luck
  1487. Pingback: free slots games
  1488. Pingback: online gambling
  1489. Pingback: slots online
  1490. Pingback: online slots
  1491. Pingback: real casino slots
  1492. Pingback: play slots
  1493. Pingback: vegas casino slots
  1494. Pingback: vegas slots online
  1495. Pingback: slot games
  1496. Pingback: play slots online
  1497. Pingback: caesars slots
  1498. Pingback: vegas world slots
  1499. Pingback: old vegas slots
  1500. Pingback: slots lounge
  1501. Pingback: pch slots
  1502. Pingback: house of fun slots
  1503. Pingback: slots of vegas
  1504. Pingback: vegas slots
  1505. Pingback: free vegas slots
  1506. Pingback: penny slots
  1507. Pingback: scatter slots
  1508. Pingback: buffalo gold slots
  1509. Pingback: liberty slots
  1510. Pingback: my vegas slots
  1511. Pingback: free slots 777
  1512. Pingback: slots games
  1513. Pingback: hypercasinos
  1514. Pingback: gambling sites
  1515. Pingback: slot machines
  1516. Pingback: casinos near me
  1517. Pingback: pechanga casino
  1518. Pingback: grand falls casino
  1519. Pingback: fortune bay casino
  1520. Pingback: casinos in iowa
  1521. Pingback: royal river casino
  1522. Pingback: vegas casino games
  1523. Pingback: posh casino online
  1524. Pingback: casino online
  1525. Pingback: casino slots
  1526. Pingback: casino bonus codes
  1527. Pingback: casino games
  1528. Pingback: online casinos
  1529. Pingback: free casino
  1530. Pingback: play casino
  1531. Pingback: casino play
  1532. Pingback: free casino games
  1533. Pingback: no deposit casino
  1534. Pingback: big fish casino
  1535. Pingback: casino real money
  1536. Pingback: real money casino
  1537. Pingback: parx online casino
  1538. Pingback: hyper casinos
  1539. Pingback: free online casino
  1540. Pingback: mgm online casino
  1541. Pingback: bovada casino
  1542. Pingback: doubledown casino
  1543. Pingback: hollywood casino
  1544. Pingback: chumba casino
  1545. Pingback: high 5 casino
  1546. Pingback: gsn casino
  1547. Pingback: gsn casino games
  1548. Pingback: casino blackjack
  1549. Pingback: zone online casino
  1550. Pingback: real casino
  1551. Pingback: las vegas casinos
  1552. Pingback: casino games free
  1553. Pingback: casino bonus
  1554. Pingback: lady luck
  1555. Pingback: free slots games
  1556. Pingback: best online casino
  1557. Pingback: play slots
  1558. Pingback: online slot games
  1559. Pingback: vegas casino slots
  1560. Pingback: slot games
  1561. Pingback: play slots online
  1562. Pingback: slots free
  1563. Pingback: caesars slots
  1564. Pingback: slots free games
  1565. Pingback: vegas world slots
  1566. Pingback: old vegas slots
  1567. Pingback: slots lounge
  1568. Pingback: caesars free slots
  1569. Pingback: house of fun slots
  1570. Pingback: slots of vegas
  1571. Pingback: vegas slots
  1572. Pingback: free vegas slots
  1573. Pingback: penny slots
  1574. Pingback: scatter slots
  1575. Pingback: buffalo gold slots
  1576. Pingback: liberty slots
  1577. Pingback: my vegas slots
  1578. Pingback: free slots 777
  1579. Pingback: slots games
  1580. Pingback: slots games free
  1581. Pingback: hypercasinos
  1582. Pingback: gambling sites
  1583. Pingback: slot machines
  1584. Pingback: pechanga casino
  1585. Pingback: fortune bay casino
  1586. Pingback: casinos in iowa
  1587. Pingback: plainridge casino
  1588. Pingback: royal river casino
  1589. Pingback: vegas casino games
  1590. Pingback: posh casino online
  1591. Pingback: casino slots
  1592. Pingback: casino bonus codes
  1593. Pingback: casino games
  1594. Pingback: online casino
  1595. Pingback: online casinos
  1596. Pingback: free casino
  1597. Pingback: casino game
  1598. Pingback: play casino
  1599. Pingback: casino play
  1600. Pingback: play online casino
  1601. Pingback: free casino games
  1602. Pingback: big fish casino
  1603. Pingback: casino real money
  1604. Pingback: real money casino
  1605. Pingback: parx online casino
  1606. Pingback: free online casino
  1607. Pingback: doubledown casino
  1608. Pingback: chumba casino
  1609. Pingback: firekeepers casino
  1610. Pingback: high 5 casino
  1611. Pingback: gsn casino
  1612. Pingback: gsn casino slots
  1613. Pingback: casino blackjack
  1614. Pingback: zone online casino
  1615. Pingback: real casino
  1616. Pingback: las vegas casinos
  1617. Pingback: casino games free
  1618. Pingback: casino bonus
  1619. Pingback: free online slots
  1620. Pingback: lady luck
  1621. Pingback: free slots games
  1622. Pingback: best online casino
  1623. Pingback: online gambling
  1624. Pingback: slots online
  1625. Pingback: real casino slots
  1626. Pingback: play slots
  1627. Pingback: online slot games
  1628. Pingback: vegas slots online
  1629. Pingback: slot games
  1630. Pingback: free slots
  1631. Pingback: caesars slots
  1632. Pingback: slots free games
  1633. Pingback: old vegas slots
  1634. Pingback: slots lounge
  1635. Pingback: pch slots
  1636. Pingback: caesars free slots
  1637. Pingback: house of fun slots
  1638. Pingback: slots of vegas
  1639. Pingback: free vegas slots
  1640. Pingback: penny slots
  1641. Pingback: scatter slots
  1642. Pingback: free slots 777
  1643. Pingback: slots games
  1644. Pingback: slots games free
  1645. Pingback: hypercasinos
  1646. Pingback: gambling sites
  1647. Pingback: casinos near me
  1648. Pingback: pechanga casino
  1649. Pingback: grand falls casino
  1650. Pingback: fortune bay casino
  1651. Pingback: casinos in iowa
  1652. Pingback: plainridge casino
  1653. Pingback: posh casino online
  1654. Pingback: casino online
  1655. Pingback: casino slots
  1656. Pingback: casino bonus codes
  1657. Pingback: online casino
  1658. Pingback: online casinos
  1659. Pingback: free casino
  1660. Pingback: casino game
  1661. Pingback: play casino
  1662. Pingback: casino play
  1663. Pingback: free casino games
  1664. Pingback: no deposit casino
  1665. Pingback: big fish casino
  1666. Pingback: casino real money
  1667. Pingback: real money casino
  1668. Pingback: hyper casinos
  1669. Pingback: free online casino
  1670. Pingback: mgm online casino
  1671. Pingback: bovada casino
  1672. Pingback: doubledown casino
  1673. Pingback: hollywood casino
  1674. Pingback: chumba casino
  1675. Pingback: firekeepers casino
  1676. Pingback: high 5 casino
  1677. Pingback: gsn casino
  1678. Pingback: gsn casino games
  1679. Pingback: gsn casino slots
  1680. Pingback: casino blackjack
  1681. Pingback: zone online casino
  1682. Pingback: real casino
  1683. Pingback: las vegas casinos
  1684. Pingback: free online slots
  1685. Pingback: lady luck
  1686. Pingback: best online casino
  1687. Pingback: slots online
  1688. Pingback: online slots
  1689. Pingback: play slots
  1690. Pingback: online slot games
  1691. Pingback: vegas casino slots
  1692. Pingback: vegas slots online
  1693. Pingback: slot games
  1694. Pingback: slots free
  1695. Pingback: caesars slots
  1696. Pingback: slots free games
  1697. Pingback: vegas world slots
  1698. Pingback: old vegas slots
  1699. Pingback: slots lounge
  1700. Pingback: pch slots
  1701. Pingback: caesars free slots
  1702. Pingback: house of fun slots
  1703. Pingback: slots of vegas
  1704. Pingback: vegas slots
  1705. Pingback: free vegas slots
  1706. Pingback: penny slots
  1707. Pingback: scatter slots
  1708. Pingback: buffalo gold slots
  1709. Pingback: liberty slots
  1710. Pingback: my vegas slots
  1711. Pingback: slots games
  1712. Pingback: slots games free
  1713. Pingback: hypercasinos
  1714. Pingback: slot machines
  1715. Pingback: casinos near me
  1716. Pingback: pechanga casino
  1717. Pingback: grand falls casino
  1718. Pingback: plainridge casino
  1719. Pingback: royal river casino
  1720. Pingback: vegas casino games
  1721. Pingback: posh casino online
  1722. Pingback: casino online
  1723. Pingback: casino games
  1724. Pingback: online casino
  1725. Pingback: free casino
  1726. Pingback: casino game
  1727. Pingback: casino play
  1728. Pingback: free casino games
  1729. Pingback: no deposit casino
  1730. Pingback: real money casino
  1731. Pingback: parx online casino
  1732. Pingback: hyper casinos
  1733. Pingback: free online casino
  1734. Pingback: mgm online casino
  1735. Pingback: bovada casino
  1736. Pingback: doubledown casino
  1737. Pingback: hollywood casino
  1738. Pingback: firekeepers casino
  1739. Pingback: high 5 casino
  1740. Pingback: gsn casino
  1741. Pingback: gsn casino games
  1742. Pingback: casino blackjack
  1743. Pingback: zone online casino
  1744. Pingback: real casino
  1745. Pingback: las vegas casinos
  1746. Pingback: casino bonus
  1747. Pingback: free online slots
  1748. Pingback: lady luck
  1749. Pingback: free slots games
  1750. Pingback: best online casino
  1751. Pingback: online gambling
  1752. Pingback: slots online
  1753. Pingback: online slots
  1754. Pingback: real casino slots
  1755. Pingback: online slot games
  1756. Pingback: vegas casino slots
  1757. Pingback: vegas slots online
  1758. Pingback: slot games
  1759. Pingback: slots free
  1760. Pingback: caesars slots
  1761. Pingback: slots free games
  1762. Pingback: vegas world slots
  1763. Pingback: old vegas slots
  1764. Pingback: slots lounge
  1765. Pingback: caesars free slots
  1766. Pingback: house of fun slots
  1767. Pingback: vegas slots
  1768. Pingback: buffalo gold slots
  1769. Pingback: liberty slots
  1770. Pingback: slots games
  1771. Pingback: slots games free
  1772. Pingback: hypercasinos
  1773. Pingback: gambling sites
  1774. Pingback: slot machines
  1775. Pingback: casinos near me
  1776. Pingback: pechanga casino
  1777. Pingback: fortune bay casino
  1778. Pingback: casinos in iowa
  1779. Pingback: plainridge casino
  1780. Pingback: royal river casino
  1781. Pingback: vegas casino games
  1782. Pingback: posh casino online
  1783. Pingback: casino slots
  1784. Pingback: casino bonus codes
  1785. Pingback: casino games
  1786. Pingback: free casino
  1787. Pingback: casino game
  1788. Pingback: casino play
  1789. Pingback: play online casino
  1790. Pingback: no deposit casino
  1791. Pingback: big fish casino
  1792. Pingback: casino real money
  1793. Pingback: real money casino
  1794. Pingback: hyper casinos
  1795. Pingback: free online casino
  1796. Pingback: mgm online casino
  1797. Pingback: bovada casino
  1798. Pingback: hollywood casino
  1799. Pingback: chumba casino
  1800. Pingback: firekeepers casino
  1801. Pingback: high 5 casino
  1802. Pingback: gsn casino
  1803. Pingback: gsn casino slots
  1804. Pingback: casino blackjack
  1805. Pingback: zone online casino
  1806. Pingback: real casino
  1807. Pingback: casino games free
  1808. Pingback: casino bonus
  1809. Pingback: free online slots
  1810. Pingback: lady luck
  1811. Pingback: free slots games
  1812. Pingback: best online casino
  1813. Pingback: online gambling
  1814. Pingback: slots online
  1815. Pingback: online slots
  1816. Pingback: real casino slots
  1817. Pingback: play slots
  1818. Pingback: vegas casino slots
  1819. Pingback: vegas slots online
  1820. Pingback: play slots online
  1821. Pingback: slots free
  1822. Pingback: vegas world slots
  1823. Pingback: old vegas slots
  1824. Pingback: slots lounge
  1825. Pingback: pch slots
  1826. Pingback: caesars free slots
  1827. Pingback: house of fun slots
  1828. Pingback: slots of vegas
  1829. Pingback: vegas slots
  1830. Pingback: penny slots
  1831. Pingback: scatter slots
  1832. Pingback: buffalo gold slots
  1833. Pingback: liberty slots
  1834. Pingback: my vegas slots
  1835. Pingback: free slots 777
  1836. Pingback: hypercasinos
  1837. Pingback: slot machines
  1838. Pingback: casinos near me
  1839. Pingback: pechanga casino
  1840. Pingback: casinos in iowa
  1841. Pingback: plainridge casino
  1842. Pingback: vegas casino games
  1843. Pingback: posh casino online
  1844. Pingback: casino online
  1845. Pingback: casino bonus codes
  1846. Pingback: casino games
  1847. Pingback: online casino
  1848. Pingback: online casinos
  1849. Pingback: casino game
  1850. Pingback: play casino
  1851. Pingback: play online casino
  1852. Pingback: no deposit casino
  1853. Pingback: big fish casino
  1854. Pingback: casino real money
  1855. Pingback: real money casino
  1856. Pingback: hyper casinos
  1857. Pingback: free online casino
  1858. Pingback: mgm online casino
  1859. Pingback: doubledown casino
  1860. Pingback: hollywood casino
  1861. Pingback: chumba casino
  1862. Pingback: high 5 casino
  1863. Pingback: gsn casino games
  1864. Pingback: gsn casino slots
  1865. Pingback: casino blackjack
  1866. Pingback: real casino
  1867. Pingback: las vegas casinos
  1868. Pingback: casino games free
  1869. Pingback: casino bonus
  1870. Pingback: free online slots
  1871. Pingback: lady luck
  1872. Pingback: best online casino
  1873. Pingback: online gambling
  1874. Pingback: slots online
  1875. Pingback: real casino slots
  1876. Pingback: play slots
  1877. Pingback: online slot games
  1878. Pingback: vegas slots online
  1879. Pingback: slot games
  1880. Pingback: play slots online
  1881. Pingback: URL
  1882. Pingback: free slots
  1883. Pingback: slots free
  1884. Pingback: online casino
  1885. Pingback: online casinos
  1886. Pingback: play casino
  1887. Pingback: free casino games
  1888. Pingback: parx online casino
  1889. Pingback: doubledown casino
  1890. Pingback: gsn casino games
  1891. Pingback: las vegas casinos
  1892. Pingback: slot games
  1893. Pingback: free slots
  1894. Pingback: slots free games
  1895. Pingback: free vegas slots
  1896. Pingback: slots games
  1897. Pingback: gambling sites
  1898. Pingback: free casino
  1899. Pingback: casino play
  1900. Pingback: parx online casino
  1901. Pingback: bovada casino
  1902. Pingback: gsn casino
  1903. Pingback: zone online casino
  1904. Pingback: online slots
  1905. Pingback: vegas casino slots
  1906. Pingback: caesars slots
  1907. Pingback: slots free games
  1908. Pingback: vegas world slots
  1909. Pingback: old vegas slots
  1910. Pingback: pch slots
  1911. Pingback: caesars free slots
  1912. Pingback: house of fun slots
  1913. Pingback: penny slots
  1914. Pingback: buffalo gold slots
  1915. Pingback: my vegas slots
  1916. Pingback: free slots 777
  1917. Pingback: slots games
  1918. Pingback: slots games free
  1919. Pingback: hypercasinos
  1920. Pingback: gambling sites
  1921. Pingback: casinos near me
  1922. Pingback: pechanga casino
  1923. Pingback: grand falls casino
  1924. Pingback: casinos in iowa
  1925. Pingback: plainridge casino
  1926. Pingback: royal river casino
  1927. Pingback: vegas casino games
  1928. Pingback: posh casino online
  1929. Pingback: casinos online
  1930. Pingback: cafe casino online
  1931. Pingback: bonus casino
  1932. Pingback: jack online casino
  1933. Pingback: slots casino games
  1934. Pingback: paradise casino
  1935. Pingback: casino online
  1936. Pingback: casino slots
  1937. Pingback: casino bonus codes
  1938. Pingback: online casino
  1939. Pingback: online casinos
  1940. Pingback: casino play
  1941. Pingback: play online casino
  1942. Pingback: free casino games
  1943. Pingback: no deposit casino
  1944. Pingback: big fish casino
  1945. Pingback: real money casino
  1946. Pingback: parx online casino
  1947. Pingback: hyper casinos
  1948. Pingback: free online casino
  1949. Pingback: mgm online casino
  1950. Pingback: bovada casino
  1951. Pingback: doubledown casino
  1952. Pingback: firekeepers casino
  1953. Pingback: high 5 casino
  1954. Pingback: gsn casino
  1955. Pingback: casino blackjack
  1956. Pingback: las vegas casinos
  1957. Pingback: casino games free
  1958. Pingback: lady luck
  1959. Pingback: free slots games
  1960. Pingback: best online casino
  1961. Pingback: online gambling
  1962. Pingback: real casino slots
  1963. Pingback: play slots
  1964. Pingback: vegas casino slots
  1965. Pingback: vegas slots online
  1966. Pingback: slot games
  1967. Pingback: slots free
  1968. Pingback: vegas world slots
  1969. Pingback: slots lounge
  1970. Pingback: pch slots
  1971. Pingback: slots of vegas
  1972. Pingback: vegas slots
  1973. Pingback: penny slots
  1974. Pingback: scatter slots
  1975. Pingback: buffalo gold slots
  1976. Pingback: liberty slots
  1977. Pingback: my vegas slots
  1978. Pingback: free slots 777
  1979. Pingback: slots games
  1980. Pingback: slots games free
  1981. Pingback: hypercasinos
  1982. Pingback: gambling sites
  1983. Pingback: slot machines
  1984. Pingback: casinos near me
  1985. Pingback: pechanga casino
  1986. Pingback: grand falls casino
  1987. Pingback: casinos in iowa
  1988. Pingback: royal river casino
  1989. Pingback: vegas casino games
  1990. Pingback: posh casino online
  1991. Pingback: casinos online
  1992. Pingback: cafe casino online
  1993. Pingback: bonus casino
  1994. Pingback: jack online casino
  1995. Pingback: slots casino games